Làm lễ tuần và lễ 49 ngày ở chùa thường có chư tăng tụng kinh, mâm lễ là đồ chay và gia đình đỡ việc nấu nướng; làm ở nhà thì gia đình tự đứng lễ, chủ động món cúng và mời họ hàng dễ hơn. Nhiều nhà kết hợp cả hai: gửi tên cầu siêu hoặc làm lễ ở chùa, rồi về nhà cúng mâm cơm.
Bài này so sánh hai cách theo những điều gia đình thường cân nhắc, liệt kê các hình thức nhờ chùa hay gặp, chỉ ra những gì nên hỏi và chuẩn bị trước, và nói về phép ứng xử khi dự lễ ở chùa. Phần giáo lý, ý nghĩa của kinh tụng, gia đình nên hỏi trực tiếp chư tăng; bài chỉ nói phần việc của gia đình.
Hai cách làm lễ sau tang phổ biến hiện nay
Ở nông thôn, các lễ sau tang xưa nay phần lớn làm ở nhà. Người đứng lễ là con trưởng, mâm cúng do con cháu nấu, họ hàng hàng xóm đến thắp hương rồi cùng ăn cơm. Khi gia đình có nếp nhà Phật, nhiều nhà mời chư tăng hoặc các vị trong ban hộ niệm của chùa làng về tụng kinh ở nhà.
Ở thành phố, ngày càng nhiều gia đình đưa các lễ lên chùa. Lý do rất thực tế: căn hộ chật, khó bày mâm lớn và tiếp nhiều khách; con cháu đi làm, không ai rảnh để nấu cỗ; nhiều gia đình đã gửi tro cốt ở chùa nên thấy hợp lý khi làm lễ ở đó. Một số chùa có lịch tụng kinh cầu siêu cố định cho các gia đình đã gửi tên.
Không có cách nào được coi là đúng hơn. Lễ ở chùa mang sắc thái nhà Phật đậm hơn, phù hợp với gia đình theo đạo Phật hoặc người mất lúc sinh thời hay đi chùa. Lễ ở nhà gần với nếp gia lễ dân gian hơn, phù hợp với gia đình muốn tự tay lo cho người thân. Nhiều nhà chọn tuỳ từng mốc: tuần giữa ở nhà, 49 ngày ở chùa.
Điều quan trọng là cả nhà thống nhất từ đầu, để không ai cảm thấy bị gạt ra ngoài. Người lớn tuổi quen lễ ở nhà đôi khi buồn khi con cháu đưa hết lên chùa; ngược lại, người con theo đạo Phật có khi muốn lễ ở chùa mà ngại nói.
So sánh lễ ở chùa và lễ ở nhà
Bảng dưới so theo những điều gia đình hay cân nhắc. Mỗi chùa có cách làm riêng, nên phần "ở chùa" chỉ là cách hay gặp.
| Điều cân nhắc | Làm lễ ở chùa | Làm lễ ở nhà |
|---|---|---|
| Người hướng dẫn | Chư tăng hoặc ban hộ niệm chủ trì phần tụng kinh | Người đứng lễ trong gia đình, theo nếp họ |
| Mâm lễ | Đồ chay, theo quy định của chùa | Chay hoặc mặn, theo nếp nhà |
| Khách mời | Thường chỉ người nhà và họ hàng gần | Mời rộng hơn được, có bữa cơm sau lễ |
| Việc nấu nướng | Ít, có chùa nhận lo cơm chay cho gia đình | Gia đình tự lo hoặc góp nhau lo |
| Chi phí | Công đức tuỳ tâm, có chùa có mức gợi ý cho lễ riêng | Tự chủ chi phí, có thể rất gọn |
| Giờ giấc | Theo lịch của chùa | Linh hoạt theo gia đình |
| Không khí | Trang nghiêm, yên tĩnh | Ấm cúng, gần gũi, có lúc ồn |
Nếu gia đình đã gửi tro cốt ở chùa, lễ ở chùa thường thuận tiện hơn vì gần nơi người mất đang ở. Nếu người mất được an táng ở quê, nhiều gia đình làm lễ ở nhà gần mộ, hoặc kết hợp đi chùa làng.
Các hình thức nhờ chùa thường gặp
Mỗi chùa nhận việc theo cách riêng. Những hình thức dưới đây là cách các gia đình hay kể lại; gia đình nên đến hỏi trực tiếp để biết chùa mình định nhờ có làm hay không.
- Ghi tên người mất vào danh sách cầu siêu chung trong 49 ngày, chùa tụng chung vào các buổi định kỳ; gia đình đến dự nếu muốn.
- Lễ cầu siêu riêng cho gia đình vào ngày tuần hoặc ngày 49, gia đình đến dự, mang lễ chay.
- Mời chư tăng hoặc ban hộ niệm về nhà tụng kinh vào ngày tuần, ngày 49.
- Lễ 49 ngày làm trọn ở chùa, có bữa cơm chay cho gia đình sau lễ.
- Gửi ảnh thờ, bài vị lên chùa thờ lâu dài, nhất là khi gia đình không có người giữ bàn thờ; đây là việc lớn, nên bàn kỹ trong nhà.
- Gửi tro cốt ở chùa, kèm việc chùa thắp hương vào các ngày rằm, mùng một.
Không phải chùa nào cũng làm đủ các việc trên, và không có việc nào là bắt buộc. Gia đình chọn hình thức hợp với nếp nhà, khoảng cách đi lại và điều kiện.
Ở nhiều nơi, chùa làng gần nhà là lựa chọn tự nhiên vì người mất từng đi lễ ở đó và chư tăng biết gia đình. Ở thành phố, gia đình thường chọn chùa gần nơi gửi tro cốt hoặc chùa mà người mất hay đến.
Chuẩn bị gì và hỏi gì khi nhờ nhà chùa
Một buổi gặp ngắn với nhà chùa ngay sau đám tang giúp các lễ về sau diễn ra suôn sẻ. Những việc nên làm:
- Đến chùa vào giờ hành chính của chùa, xin gặp vị trụ trì hoặc người lo việc tiếp nhận lễ.
- Mang theo thông tin của người mất: họ tên, năm sinh, ngày mất theo âm lịch và dương lịch, pháp danh nếu có.
- Hỏi rõ chùa nhận những hình thức nào, lịch tụng các ngày tuần và ngày 49 rơi vào lúc nào.
- Hỏi gia đình cần mang lễ gì, có được mang hương riêng, vàng mã hay không, có cần chuẩn bị cơm chay không.
- Hỏi về công đức: phần lớn chùa để tuỳ tâm; nếu có mức gợi ý, chọn mức vừa sức, không cần vượt quá.
- Ghi lại tất cả, gửi cho anh chị em trong nhà, để không ai phải hỏi lại.
Nếu có người tự xưng là người của chùa đến nhà chào mời làm lễ với giá cao, hoặc nói những điều khiến gia đình sợ hãi, nên liên hệ trực tiếp với chùa để kiểm tra trước khi nhận lời.
Lễ vật mang lên chùa cho buổi cầu siêu
Đồ chay là mặc định. Chùa chỉ nhận lễ chay. Gà, thịt, rượu không mang lên chùa; nếu gia đình muốn cúng mặn, làm ở nhà sau khi đi chùa về.
Hoa và quả. Hoa tươi màu trắng, vàng nhạt, quả theo mùa còn tươi. Nhiều chùa khuyên không mang quá nhiều, vì chùa còn nhận lễ của nhiều gia đình khác.
Đồ chay khô. Bánh chay, xôi chè chay, có nhà mang gạo, dầu ăn, đồ khô để cúng dường cho chùa. Hỏi chùa xem cần gì thay vì đoán.
Vàng mã. Nhiều chùa hạn chế hoặc không nhận đốt vàng mã. Nếu gia đình có nếp dùng, hỏi trước; nhiều nhà chuyển phần này về nhà, hoá vừa đủ ở chỗ thoáng.
Món người mất thích. Nếu là món chay thì mang lên được. Món mặn để dành cho mâm cúng ở nhà.
Mang vừa đủ, mang về gọn. Lễ vật sau buổi cầu siêu, chùa có thể giữ lại để chia cho các gia đình khác hoặc trả lại một phần cho gia đình làm lộc. Hỏi trước để biết, tránh mang quá nhiều đồ tươi rồi để hỏng. Túi, hộp đựng mang theo nên gọn, dễ thu dọn.
Phép ứng xử khi gia đình dự lễ ở chùa
Lễ cầu siêu ở chùa thường kéo dài từ một đến vài tiếng. Gia đình nên đến sớm hơn giờ hẹn một chút để sắp lễ, không để chư tăng chờ. Trang phục kín đáo, tối màu; con cháu chít khăn tang theo nếp nhà nếu chùa không có quy định khác.
Trong lúc tụng kinh, điện thoại để im lặng, không nói chuyện riêng, không chụp ảnh cận mặt chư tăng nếu chưa được phép. Trẻ nhỏ nên có một người lớn trông riêng; nếu bé quấy, đưa ra sân cho đến khi bé yên.
Thường chùa sẽ hướng dẫn gia đình khi nào quỳ, khi nào đứng, khi nào thắp hương. Gia đình chỉ cần làm theo, không cần biết trước các nghi thức. Người thân theo tôn giáo khác có thể đứng phía sau, giữ im lặng như một cách tôn trọng.
Sau lễ, gia đình cảm ơn nhà chùa, hỏi lịch các buổi tiếp theo. Bữa cơm chay nếu chùa có lo thì ăn gọn gàng, dọn bát đĩa theo hướng dẫn của chùa.
Ngày rằm, mùng một và các ngày vía lớn, chùa rất đông. Nếu ngày tuần rơi vào những ngày này, gia đình nên hỏi chùa có dời buổi lễ riêng sang ngày gần đó không, và chuẩn bị tinh thần chờ lâu hơn thường lệ, nhất là khi đi cùng người già.
Kết hợp chùa và nhà, và gia đình theo tôn giáo khác
Cách kết hợp nhiều nhà dùng là: buổi sáng ngày tuần hoặc ngày 49 đến chùa dự lễ cầu siêu, buổi trưa về nhà cúng mâm cơm ở bàn thờ người mất, mời họ hàng ăn cơm. Như vậy vừa có phần kinh tụng, vừa giữ được bữa cơm sum họp mà nhiều người lớn tuổi coi trọng.
Gia đình theo Công giáo thường xin lễ cầu nguyện cho người mất tại nhà thờ giáo xứ vào các mốc mà giáo xứ hướng dẫn, và tưởng nhớ ở bàn thờ trong nhà theo cách của đạo mình. Gia đình theo Cao Đài, Phật giáo Hoà Hảo hoặc tôn giáo khác cũng có nghi lễ riêng, nên hỏi chức sắc nơi gia đình sinh hoạt.
Trong gia đình có nhiều tôn giáo, mỗi người tưởng nhớ theo cách của mình vẫn là trọn lòng. Không ai nên ép người khác theo nghi lễ của mình, và không nên coi cách của người khác là sai.
Khi người mất lúc sinh thời có dặn lại mong muốn về các lễ sau khi mình mất, như muốn làm ở chùa nào, muốn cúng chay, không muốn đốt vàng mã, gia đình nên ưu tiên lời dặn đó. Đây là căn cứ rõ ràng nhất để cả nhà thống nhất khi ý kiến khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Làm lễ 49 ngày ở chùa có phải mang mâm cỗ lên không?
Không cần mâm cỗ mặn. Chùa chỉ nhận lễ chay, thường là hoa, quả, đồ chay khô. Nếu gia đình muốn có mâm cỗ, làm ở nhà sau khi dự lễ ở chùa. Nên hỏi trước chùa cần gia đình mang những gì.
Công đức cho chùa khi nhờ cầu siêu bao nhiêu là phải?
Phần lớn chùa để tuỳ tâm. Một số chùa có mức gợi ý cho lễ riêng, nhưng không bắt buộc. Gia đình chọn mức vừa sức; không ai nên vay mượn hay bị thúc ép để công đức nhiều hơn khả năng.
Gia đình không theo đạo Phật có nhờ chùa cầu siêu được không?
Nhiều chùa vẫn nhận ghi tên cầu siêu cho người mất dù gia đình không theo đạo Phật. Gia đình nên đến hỏi trực tiếp. Nếu không thoải mái với nghi lễ nhà Phật, làm lễ ở nhà theo nếp dân gian là hoàn toàn bình thường.
Đã gửi tên ở chùa thì ở nhà có cần cúng nữa không?
Nhiều gia đình vẫn cúng ở nhà vào các ngày tuần và ngày 49, coi phần ở chùa là kinh tụng, phần ở nhà là mâm cơm của con cháu. Một số nhà chỉ thắp hương ở nhà. Gia đình tuỳ nếp và điều kiện.
Có nên gửi ảnh thờ người mất lên chùa không?
Đây là việc lớn, thường làm khi gia đình không có người giữ bàn thờ lâu dài hoặc theo nguyện vọng của người mất. Nên bàn kỹ với cả nhà và người lớn trong họ, và hỏi chùa về cách thờ, cách đến thắp hương sau này.