Nhà có tang đón Tết vẫn cúng gia tiên, vẫn dọn mâm tất niên, giao thừa và mâm ngày Tết; điều khác là nhiều gia đình làm lặng lẽ hơn, bàn thờ người mới mất có mâm cúng riêng, và một số tục vui của Tết được giảm bớt. Cái Tết đầu tiên sau khi người thân qua đời thường là cái Tết khó nhất của cả nhà.
Bài này viết cho gia đình đang có tang, để biết nhiều nhà khác đã làm thế nào, và cho người thân, hàng xóm muốn đến thăm cho phải. Mọi tập quán ở đây đều khác nhau theo vùng, theo họ tộc và theo tín ngưỡng của gia đình; khi băn khoăn, hãy hỏi người lớn trong họ, người lo việc tang, hoặc nhà chùa mà gia đình vẫn đến.
"Nhà có tang" ngày Tết được hiểu thế nào
Trong tập quán của nhiều gia đình người Việt, nhà được coi là "có tang" từ khi có người mất đến khi làm xong lễ hết tang, thường gắn với giỗ đầu hoặc giỗ hết tuỳ nơi và tuỳ quan hệ với người mất. Vì vậy có gia đình đón một cái Tết có tang, có gia đình đón hai.
Cách tính "có tang" cũng khác nhau theo quan hệ. Con cái để tang cha mẹ thường lâu nhất; cháu để tang ông bà, anh chị em để tang nhau thường ngắn hơn. Ngày nay nhiều gia đình không còn tính chi li như sách cũ, chỉ giữ một vài điều chính trong năm đầu.
Cái Tết rơi vào khoảng ngay sau đám tang, khi chưa qua lễ 49 ngày hay 100 ngày, thường là cái Tết nặng lòng nhất. Bàn thờ người mới mất còn đặt riêng, nhiều nghi lễ còn đang làm theo hướng dẫn của thầy hoặc nhà chùa. Gia đình vừa lo các tuần, vừa lo Tết.
Những điều nhiều nhà giữ trong cái Tết có tang không xuất phát từ kiêng sợ, mà từ cách người Việt thể hiện sự tưởng nhớ: không vui quá ồn ào khi người thân vừa đi xa. Mức độ giữ khác nhau rất nhiều giữa các nhà, không có chuẩn chung.
Mâm cúng gia tiên ngày Tết vẫn làm
Tất niên, giao thừa, ngày Tết. Nhà có tang vẫn làm mâm tất niên mời gia tiên, vẫn thắp hương giao thừa, vẫn dâng cơm, trà những ngày Tết như mọi năm. Nhiều nhà làm mâm gọn hơn, ít món hơn, nhưng không bỏ lễ.
Thành phần mâm. Món trên mâm giống các năm: bánh chưng hoặc bánh tét, gà hoặc thịt, canh, món mặn, dưa, xôi, rượu nước. Có nhà chọn mâm chay trong năm có tang, nhất là khi người mất là người ăn chay hoặc gia đình làm lễ ở chùa.
Mâm ngũ quả và hoa. Nhiều gia đình vẫn bày mâm ngũ quả trên bàn thờ gia tiên, nhưng chọn hoa màu nhã hơn như cúc vàng, cúc trắng, huệ, ít dùng hoa đỏ rực. Đây là cách giữ sự trang nghiêm mà vẫn có không khí Tết.
Người chủ lễ. Nếu người mất là người vẫn đứng lễ chính trong nhà, năm đầu có thể là lúc con trưởng hoặc người khác trong nhà nhận việc này. Nhiều gia đình nhờ người lớn trong họ đứng cùng năm đầu cho yên lòng.
Bàn thờ người mới mất trong những ngày Tết
Ở nhiều gia đình, người mới mất chưa được đưa lên bàn thờ gia tiên mà thờ ở một bàn riêng cho đến một mốc nhất định, thường là sau lễ 100 ngày, giỗ đầu hoặc giỗ hết tuỳ nếp. Thời điểm nhập lên bàn thờ chung là việc gia đình làm theo hướng dẫn của người lớn trong họ, của thầy hoặc nhà chùa.
Ngày Tết, bàn thờ riêng ấy cũng được dọn sạch, thay hoa, thay nước, đặt một đĩa quả, có nhà đặt thêm một cặp bánh chưng nhỏ. Khi dọn mâm tất niên và các mâm ngày Tết, nhiều nhà dọn thêm một mâm cơm hoặc một phần cơm riêng cho người mới mất, có món người ấy thích khi còn sống.
Thứ tự thắp hương mỗi nhà một kiểu: có nhà thắp gia tiên trước, có nhà thắp bàn thờ người mới mất trước. Không cần đọc ở đâu một quy định chung; người lo việc tang cho gia đình hoặc người lớn trong họ thường đã dặn.
Hoa trên bàn thờ người mới mất thường là hoa trắng, hoa vàng nhạt. Đèn nên là đèn điện nhỏ thay cho nến lửa để suốt đêm, vì những ngày Tết cả nhà hay vắng nhà hoặc ngủ muộn mệt.
Những tập quán nhiều nhà có tang giữ trong dịp Tết
Bảng dưới gom những điều hay được nhắc đến. Không nhà nào giữ hết, và nhiều gia đình trẻ đã giản lược. Cột cuối là cách hiểu phổ biến.
| Tập quán | Nhiều nhà làm thế nào | Cách hiểu phổ biến |
|---|---|---|
| Câu đối, đồ trang trí đỏ | Không dán câu đối đỏ, không treo đèn lồng, dây đỏ; một số nơi dùng câu đối nền vàng hoặc trắng, hoặc không dán gì | Giảm vẻ rộn ràng khi người thân vừa mất |
| Đi chúc Tết nhà người khác | Không đi chúc Tết, xông đất nhà người khác trong mấy ngày đầu năm | Tế nhị với nhà khác vốn coi trọng người đến đầu năm |
| Tiếp khách đến chúc Tết | Vẫn tiếp, khách thường thắp hương cho người mới mất | Khách đến cũng là đến thăm, chia buồn |
| Lì xì, mừng tuổi | Nhiều nhà vẫn mừng tuổi trẻ con, làm nhẹ nhàng | Trẻ nhỏ vẫn được đón Tết |
| Tiệc tùng, hát hò | Hạn chế tiệc lớn, hát karaoke ở nhà | Giữ không khí trang nghiêm |
| Đi lễ đầu năm | Nhiều nhà vẫn đi chùa, có nhà hoãn đi lễ hội đông người | Tuỳ nếp và tín ngưỡng |
Những điều trong bảng là tập quán của nhiều gia đình người Kinh. Gia đình Công giáo, Tin Lành và các dân tộc khác có cách tưởng nhớ người mất ngày Tết theo nếp riêng; người lớn trong cộng đoàn, linh mục, mục sư là người hướng dẫn phù hợp nhất.
Khi người thân mất vào đúng những ngày giáp Tết
Có gia đình mất người thân vào cuối tháng Chạp, khi cả nhà đang chuẩn bị Tết. Đám tang và Tết chồng lên nhau là hoàn cảnh rất nặng nề. Trong những trường hợp này, việc lo tang được đặt lên trước, việc Tết làm ở mức tối thiểu theo sự hướng dẫn của người lo việc tang và người lớn trong họ.
Nhiều nơi có những cách làm riêng khi tang rơi vào dịp Tết, khác nhau theo vùng, theo tông phái nhà chùa, theo họ tộc. Bài không đi vào chi tiết vì không có một cách chung; gia đình nên hỏi trực tiếp người đang giúp mình làm lễ.
Người thân ở xa về chịu tang thường ở lại qua Tết. Mâm cúng gia tiên những ngày Tết có khi chỉ là một mâm cơm nhỏ, chén trà, nén hương, và đó là điều ai cũng hiểu. Họ hàng, hàng xóm thường chủ động giúp nấu nướng, trông trẻ, đón khách để gia đình có thời gian nghỉ ngơi.
Sau Tết, khi mọi việc đã lắng xuống, gia đình mới tiếp tục các lễ tuần, lễ 49 ngày, 100 ngày theo lịch đã tính. Ngày âm lịch của các lễ này có thể nhờ người lớn trong nhà hoặc người lo việc tang tính giúp.
Người thân, hàng xóm đến thăm nhà có tang ngày Tết
Nhiều người băn khoăn có nên đến nhà có tang dịp Tết không. Theo cách nghĩ của nhiều gia đình, khách đến vào những ngày đầu năm là quý, vì cái Tết đầu không có người thân thường rất trống trải. Có người chọn đến từ mùng hai, mùng ba trở đi thay vì sáng mùng Một, để gia chủ không khó xử chuyện xông đất.
Khi đến, khách thường thắp một nén hương ở bàn thờ người mới mất trước, hỏi thăm gia đình, rồi mới ngồi uống trà. Lời chúc Tết nên nhẹ nhàng, chúc sức khoẻ, bình an; tránh những câu chúc ồn ào, tránh hỏi chuyện mất mát quá kỹ nếu gia chủ không muốn kể.
Người ở xa không đến được có thể gọi điện, nhắn tin hỏi thăm vào chiều 30 hoặc sáng mùng Một. Một lời hỏi thăm đúng lúc, không cần dài, có khi làm gia chủ ấm lòng hơn cả một cuộc ghé thăm vội vàng.
Quà mang đến có thể là hộp bánh, gói trà, giỏ quả như mọi nhà khác. Một số người mang thêm bó hoa trắng hoặc vàng để đặt lên bàn thờ người mới mất. Điều được nhớ nhất vẫn là sự có mặt, không phải món quà.
Giữ cái Tết cho người ở lại
Cái Tết đầu tiên sau mất mát thường khó nhất với người bạn đời còn lại, với cha mẹ già mất con, với con nhỏ mất cha mẹ. Những ngày cả nước rộn ràng làm nỗi nhớ rõ hơn. Không có cách làm lễ nào làm nỗi buồn nhẹ đi ngay; nhưng con cháu về đông đủ, cùng nấu một mâm cơm, cùng ngồi kể chuyện người đã khuất, là điều nhiều gia đình thấy dễ chịu hơn cả.
Nhiều gia đình đặt ảnh người mới mất ở chỗ trang trọng, cả nhà cùng nhắc tên, kể lại những cái Tết trước có người ấy. Nói về người đã khuất một cách tự nhiên giúp cả nhà thấy người ấy vẫn ở trong câu chuyện của gia đình.
Đừng để người đang buồn nhất phải gánh hết việc Tết. Chia việc rõ ràng: người lo mâm, người lo bàn thờ, người đưa ông bà đi chợ, người trông trẻ. Mâm gọn hơn mọi năm không phải là thiếu lễ.
Trẻ nhỏ trong nhà vẫn cần một cái Tết. Nhiều gia đình vẫn mua quần áo mới, vẫn mừng tuổi, vẫn đưa bé đi chơi hội hoa, chỉ là không tổ chức tiệc tùng ở nhà. Giải thích cho bé bằng lời đơn giản vì sao năm nay nhà không dán câu đối đỏ, để bé hiểu đó là cách cả nhà nhớ người thân.
Nếu trong nhà có người buồn kéo dài, mất ngủ, bỏ ăn nhiều tuần, nên đưa đi khám hoặc nói chuyện với người có chuyên môn. Chăm sóc người còn sống cũng là cách tưởng nhớ người đã khuất.
Câu hỏi thường gặp
Nhà có tang có được cúng Tết không?
Có. Nhà có tang vẫn làm mâm tất niên, cúng giao thừa, dâng cơm trà ngày Tết cho gia tiên như mọi năm, thường gọn và lặng lẽ hơn. Bàn thờ người mới mất cũng được dọn mâm cúng ngày Tết.
Nhà có tang có dán câu đối đỏ ngày Tết không?
Nhiều gia đình không dán câu đối đỏ, không treo đồ trang trí màu đỏ trong cái Tết có tang. Một số nơi dùng câu đối nền vàng hoặc trắng, nhiều nhà không dán gì. Tuỳ nếp của gia đình và địa phương.
Nhà có tang có nên đi chúc Tết nhà khác không?
Theo tập quán của nhiều nơi, người nhà có tang không đi chúc Tết hoặc xông đất nhà người khác trong mấy ngày đầu năm, vì tế nhị với gia chủ. Đi thăm sau những ngày đầu năm thì nhiều người vẫn làm.
Bàn thờ người mới mất ngày Tết bày những gì?
Thường có hoa trắng hoặc vàng nhạt, đĩa quả, chén nước, chén trà, đèn điện nhỏ, có nhà thêm cặp bánh chưng nhỏ. Khi dọn mâm Tết, nhiều nhà dọn thêm một phần cơm có món người mất thích.
Đến thăm nhà có tang dịp Tết nên làm gì?
Nhiều người chọn đến từ mùng hai, mùng ba trở đi, thắp hương ở bàn thờ người mới mất trước, chúc gia đình sức khoẻ, bình an bằng lời nhẹ nhàng. Sự có mặt quan trọng hơn món quà mang theo.
Nhà có tang có mừng tuổi trẻ con không?
Nhiều gia đình vẫn mừng tuổi trẻ con, làm nhẹ nhàng, vì trẻ nhỏ vẫn cần một cái Tết. Tập quán mỗi nơi một khác; nếu băn khoăn, hãy hỏi người lớn trong họ.