Muốn nói với bố mẹ về việc giản lược lễ cúng, cách thường hiệu quả là bắt đầu từ điều cả nhà cùng muốn giữ, hỏi lý do người lớn coi trọng từng việc, đề xuất thay đổi từng phần nhỏ và thử trong một dịp, thay vì đưa ra một danh sách việc cần bỏ. Câu chuyện này không có bên đúng bên sai: người lớn giữ nếp vì có lý do, con cháu muốn gọn vì có hoàn cảnh.
Bài dành cho người con đã đi làm, lập gia đình, đang dần nhận việc lo lễ từ bố mẹ, và thấy cách làm cũ quá sức mình: mâm cỗ nhiều, vàng mã nhiều, lịch cúng dày. Bài cũng dành cho chính các bậc cha mẹ muốn hiểu con cháu nghĩ gì. Bài không coi người giữ lễ lớn là mê tín, cũng không coi người giản lược là bất kính.
Hai phía đều có lý
Với nhiều người lớn tuổi, mâm cỗ đầy đủ, hương hoa, vàng mã không chỉ là nghi thức. Đó là cách họ được dạy để nhớ ơn cha mẹ mình, là những gì họ đã làm suốt mấy chục năm, là niềm tự hào khi con cháu về đông đủ. Giản lược có khi bị nghe như "những gì bố mẹ làm cả đời là thừa".
Với người trẻ, hoàn cảnh đã khác: đi làm cả ngày, ở căn hộ nhỏ, con nhỏ, thu nhập phải lo nhiều thứ, anh chị em mỗi người một nơi. Làm đủ mọi lễ như bố mẹ từng làm có khi là không thể, và việc gồng lên làm cho bằng được dễ sinh mệt mỏi, cáu gắt — điều cũng không ai mong trong ngày nhớ ông bà.
Giữa hai phía còn có một người hay bị quên: người trực tiếp làm việc. Ở nhiều nhà, đó là mẹ, là con dâu, là chị cả — những người đứng bếp từ sáng sớm ngày giỗ. Khi bàn chuyện giản lược, hỏi ý họ trước tiên, vì họ biết rõ nhất phần nào nặng nhất và phần nào có thể bớt mà không ai thấy thiếu.
Nhìn nhận hai phía đều có lý là bước đầu tiên. Khi người con nói được "con hiểu vì sao bố mẹ làm như vậy", người lớn thường sẵn lòng nghe tiếp phần "nhưng con khó làm được như thế".
Chọn lúc và chỗ để nói
Không nói ngay trước hay trong ngày lễ. Lúc đang chuẩn bị cỗ, đang mệt, đang đông khách là lúc mọi góp ý dễ thành va chạm. Chọn một ngày bình thường, cách xa ngày giỗ, ngày Tết.
Nói riêng, không nói trước đông người. Đề nghị giản lược nói giữa bữa cơm có họ hàng dễ làm bố mẹ thấy bị chê trước mặt người khác. Nói riêng, khi chỉ có bố mẹ và con.
Nói trực tiếp hoặc gọi điện, không nhắn tin dài. Một tin nhắn liệt kê những việc nên bỏ rất dễ bị đọc như lời phán xét. Giọng nói, nét mặt giúp người lớn hiểu rằng con đang hỏi ý, không phải ra lệnh.
Có anh chị em cùng thống nhất trước. Nếu anh chị em trong nhà có ý khác nhau, nên bàn với nhau trước khi nói với bố mẹ, để bố mẹ không bị đặt vào giữa các con.
Một cách mở lời theo từng bước
Ví dụ giả định một cuộc nói chuyện giữa người con đang dần nhận việc lo giỗ và mẹ, chia theo thứ tự nhiều người thấy dễ đi nhất:
- Bắt đầu bằng điều mình muốn giữ: con muốn ngày giỗ ông bà năm nào cũng có, cả nhà vẫn tụ họp.
- Hỏi lý do: theo mẹ, trong ngày giỗ thì việc gì quan trọng nhất, việc nào mẹ thấy không thể thiếu.
- Nói hoàn cảnh của mình, không đổ lỗi: con đi làm, nhà nhỏ, một mình con nấu không kịp mâm mười món.
- Đề xuất một thay đổi nhỏ, cụ thể: năm nay con nấu năm món, mẹ chọn giúp con món nào giữ.
- Đề nghị thử một lần rồi cùng xem lại: làm thử ngày rằm hoặc một ngày giỗ, sau đó hỏi mẹ thấy thế nào.
- Cảm ơn mẹ đã nghe, dù kết quả chưa như mình mong.
Câu hỏi "việc gì quan trọng nhất" thường làm bất ngờ. Nhiều người lớn trả lời là con cháu có mặt, hoặc một món ăn cụ thể, chứ không phải số món hay lượng vàng mã. Biết được điều đó là đã có chỗ để giản lược phần còn lại.
Phần cốt lõi và phần có thể giản lược
Mỗi gia đình có thứ tự ưu tiên riêng. Bảng dưới là cách nhiều nhà đang chia, để làm chỗ bắt đầu khi bàn với bố mẹ, không phải để áp vào mọi nhà.
| Việc | Nhiều nhà coi là cốt lõi | Nhiều nhà đã giản lược |
|---|---|---|
| Ngày giỗ | Đúng ngày, con cháu có mặt hoặc gọi về, món người mất thích | Số món, mời khách đông, cỗ nhiều mâm |
| Rằm, mùng một | Hoa tươi, nước sạch, nén hương | Mâm cơm đầy đủ hằng tháng |
| Ngày Tết | Mâm cơm chiều ba mươi, sáng mùng một, cả nhà quây quần | Mâm riêng cho từng ngày, bày nhiều mâm cùng lúc |
| Vàng mã | Một phần tượng trưng ở những dịp lớn, theo ý người lớn | Đồ mã cầu kỳ, số lượng lớn, đốt mọi dịp |
| Các tết nhỏ trong năm | Một hai tết nhà vẫn giữ | Những tết nhà không còn ai nhớ ý nghĩa |
Có những việc nhà bạn coi là cốt lõi mà bảng xếp vào cột giản lược, hoặc ngược lại. Không sao; mục đích của bảng là giúp cả nhà nói được bằng lời đâu là phần không thể thiếu, thay vì cãi nhau về từng món.
Lắng nghe lý do của người lớn
Có những việc người lớn giữ vì một kỷ niệm riêng mà con cháu không biết: món ăn bà nội nấu năm đói, cách bày mâm ông ngoại dặn trước khi mất, ngày giỗ mà cả họ từng về đông. Khi người con hỏi và được nghe những câu chuyện đó, có khi chính người con lại muốn giữ việc mình định bỏ.
Cũng có việc người lớn giữ vì sợ: sợ làm thiếu thì người đã khuất buồn, sợ họ hàng chê, sợ "có chuyện". Những nỗi sợ này không nên bị gạt đi bằng lý lẽ; một câu như "con hiểu mẹ lo, mình làm thử một năm, nếu mẹ thấy không yên thì mình làm lại như cũ" giúp người lớn có đường lui.
Một cách lắng nghe nhiều người con thấy hữu ích là cùng bố mẹ chuẩn bị một lễ từ đầu đến cuối, hỏi từng việc vì sao làm. Vừa làm vừa hỏi tự nhiên hơn ngồi đối diện chất vấn, và người con học được nếp nhà mà trước đây chỉ thấy bố mẹ lặng lẽ làm.
Lắng nghe không có nghĩa là phải đồng ý tất cả. Nhưng người lớn đã được nghe sẽ dễ chấp nhận thay đổi hơn người lớn cảm thấy bị gạt qua một bên.
Những cách nói dễ làm hỏng câu chuyện
Một số câu nói, dù ý tốt, thường khiến bố mẹ phản ứng ngược. Nên tránh:
- Gọi việc bố mẹ làm là mê tín, lạc hậu, phí tiền.
- So sánh với nhà khác: nhà người ta có cúng gì đâu.
- Đưa ra danh sách những thứ "không cần" mà không hỏi ý bố mẹ.
- Lấy lý do tiền bạc làm lý do duy nhất, khiến bố mẹ thấy con cháu tiếc tiền với ông bà.
- Tự ý cắt bớt rồi để bố mẹ phát hiện vào ngày lễ.
- Nói thay ý anh chị em khi chưa hỏi họ.
Những câu này đều có chung một điểm: chúng đặt việc giản lược thành chuyện bố mẹ sai, thay vì chuyện hoàn cảnh của con đã khác. Bố mẹ nghe thấy bị phán xét thì sẽ bảo vệ cách làm của mình, và câu chuyện dừng lại ở đó.
Thay vào đó, nói về điều mình làm được, điều mình muốn giữ, và đề nghị thử. Người lớn thường dễ đồng ý với một đề nghị nhỏ có hạn thời gian hơn là một thay đổi lớn và vĩnh viễn.
Ghi lại nếp nhà trước khi giản lược
Trước khi bỏ bớt một việc, hãy ghi lại việc đó: món nào, bày thế nào, vì sao nhà mình làm, ai dạy. Ghi bằng sổ, bằng ghi âm khi bố mẹ kể, bằng vài tấm ảnh mâm cỗ. Nhiều người con sau này tiếc vì đã giản lược mà không kịp hỏi, và khi muốn làm lại cho con cháu biết thì không còn ai nhớ.
Việc ghi lại cũng giúp cuộc nói chuyện với bố mẹ nhẹ đi. Khi bố mẹ thấy con cháu trân trọng cách làm cũ đến mức muốn ghi lại, họ bớt lo rằng giản lược là quên. Có bố mẹ còn tự đề nghị bỏ bớt việc này việc kia, sau khi đã kể hết cho con.
Một cuốn sổ nếp nhà gồm danh sách ngày giỗ, món ăn từng người mất thích, cách bày mâm của nhà mình và những lời dặn của ông bà là thứ có thể truyền cho đời sau, dù lễ cúng của đời sau có gọn hơn nhiều so với hôm nay.
Khi bố mẹ chưa đồng ý
Không phải lần nói chuyện nào cũng có kết quả ngay. Có bố mẹ cần thời gian, có bố mẹ chỉ đồng ý một phần, có bố mẹ muốn giữ nguyên chừng nào còn khoẻ để tự lo. Trong những trường hợp đó, giữ nguyên cách làm của bố mẹ, góp công góp sức nhiều hơn, và để câu chuyện lắng xuống một thời gian là cách nhiều người con chọn.
Một cách khác là chia: những lễ bố mẹ đứng ra lo thì làm theo ý bố mẹ, còn những lễ người con tự làm ở nhà riêng thì làm theo cách gọn của mình. Hai nếp cùng tồn tại trong một gia đình là chuyện bình thường, và theo thời gian thường sẽ gần lại.
Điều quan trọng nhất là câu chuyện về lễ cúng không làm tổn thương tình cảm trong nhà. Lễ cúng có ý nghĩa vì nó giữ gia đình gắn bó; nếu tranh cãi về lễ khiến cả nhà xa nhau, thì đó là cái giá không đáng.
Câu hỏi thường gặp
Giản lược lễ cúng có phải là bất kính với ông bà không?
Theo cách nghĩ của nhiều gia đình hiện nay, sự kính nhớ nằm ở lòng thành và việc con cháu nhớ ngày, có mặt, chứ không nằm ở số món hay lượng vàng mã. Giản lược phần hình thức trong khi giữ phần cốt lõi không phải là bất kính.
Nên bắt đầu giản lược từ việc gì trước?
Nhiều nhà bắt đầu từ những việc bố mẹ ít gắn bó nhất, thường là số món trong mâm rằm hằng tháng hoặc lượng vàng mã. Những việc gắn với kỷ niệm riêng của người lớn nên để sau, hoặc giữ nguyên.
Bố mẹ sợ họ hàng chê thì làm sao?
Có thể đề nghị bố mẹ giữ đủ những lễ có họ hàng tới, như ngày giỗ lớn, và chỉ giản lược những lễ trong nhà. Khi con cháu vẫn có mặt đầy đủ ngày giỗ, họ hàng thường ít để ý tới số món.
Anh chị em trong nhà không cùng ý thì nên làm gì?
Nên bàn với nhau trước khi nói với bố mẹ, tìm điểm chung về những việc cần giữ. Nếu không thống nhất được, đừng kéo bố mẹ vào giữa; mỗi người có thể làm theo cách mình ở nhà riêng, còn lễ chung thì theo ý bố mẹ.
Bố mẹ đã mất, con cháu muốn giản lược thì có cần hỏi ai không?
Nhiều gia đình hỏi ý người lớn trong họ như cô, chú, bác, nhất là với những lễ có họ hàng tham dự. Những lễ trong nhà riêng thì gia đình tự quyết, nhưng vẫn nên báo cho anh chị em biết để cùng thống nhất.
Có nên giản lược ngay năm đầu nhận việc lo lễ từ bố mẹ không?
Nhiều người chọn làm theo cách bố mẹ một hai năm đầu để hiểu hết các việc, rồi mới đề xuất thay đổi. Hiểu rõ việc trước khi bớt việc giúp người con biết đâu là phần thật sự quan trọng với gia đình.