Tết Trùng thập rơi vào mùng 10 tháng 10 âm lịch; ở nhiều làng đồng bằng Bắc Bộ, đây là dịp nhà nông nấu nồi cơm bằng gạo vụ mùa vừa gặt, dâng lên bàn thờ gia tiên trước khi cả nhà ăn. Mâm cúng thường có bát cơm gạo mới, đĩa xôi nếp mới, vài món mặn đơn giản và đĩa quả. Một số nơi còn coi ngày này là tết của nghề thuốc nam.
Bài này nói về lễ cúng cơm mới trong từng gia đình: vì sao lại là tháng Mười, mâm cúng có gì, khác gì với rằm tháng Mười, và gia đình ở phố không còn ruộng thì giữ ý này thế nào. Lễ cơm mới chung của cả làng ở đình thuộc một mảng khác, ở đây chỉ nhắc.
Vì sao cơm mới lại vào tháng Mười
Ở đồng bằng Bắc Bộ, một năm truyền thống có hai vụ lúa: vụ chiêm gặt khoảng tháng Năm âm lịch và vụ mùa gặt khoảng tháng Chín, tháng Mười. Vụ mùa thường được coi là vụ chính, lúa thơm hơn, nhiều nếp hơn. Gặt xong, phơi khô, xay giã, đến khoảng đầu tháng Mười thì nhà nhà có gạo mới. Câu “tháng Mười ăn cơm mới” mà nhiều người lớn tuổi hay nói phản ánh đúng nhịp mùa ấy.
Theo tập quán, gạo mới phải được dâng lên tổ tiên trước khi cả nhà ăn bữa đầu tiên. Đó là cách người làm ruộng báo với ông bà rằng một vụ đã xong, cũng là cách tỏ lòng biết ơn với đất, với người đi trước đã khai phá ruộng vườn. Ngày làm lễ không cố định ở mọi nơi: có nhà làm ngay khi gạo về, có làng chọn mùng 10 tháng 10, có nơi gộp vào rằm tháng Mười.
Ở nhiều làng, nhà nào gặt xong trước thì làm lễ trước, nhà gặt muộn thì làm sau, không ai chờ nhau. Có nơi trước khi gặt còn cắt vài bông lúa đầu tiên mang về treo ở bàn thờ hay đầu cột nhà, đến lễ cơm mới mới hạ xuống. Những chi tiết này khác nhau từng làng, nên người muốn tìm hiểu nếp quê mình hãy hỏi chính những người lớn tuổi còn làm ruộng ở đó.
Tên gọi “Trùng thập” (hai lần mười) theo cùng kiểu đặt tên với Trùng cửu, Đoan ngọ. Một số sách còn ghi lễ nếm cơm mới bằng tên “Thường tân”. Dù gọi thế nào, phần cốt lõi ở các gia đình vẫn là bát cơm gạo mới trên bàn thờ.
Trùng thập và rằm tháng Mười khác nhau ra sao
Hai dịp cách nhau năm ngày, nhiều nhà nhầm hoặc gộp. Bảng dưới tách hai dịp theo những gì thường gặp.
| Trùng thập | Rằm tháng Mười (Hạ nguyên) | |
|---|---|---|
| Ngày | Mùng 10 tháng 10 âm lịch | 15 tháng 10 âm lịch |
| Ý chính | Cúng cơm gạo mới sau vụ mùa | Một trong ba ngày rằm lớn trong năm |
| Ai hay làm | Gia đình nông thôn Bắc Bộ còn làm ruộng; một số nơi liên hệ với nghề thuốc nam | Nhiều gia đình ở cả ba miền, theo lệ rằm |
| Món đặc trưng | Cơm gạo mới, xôi nếp mới | Mâm cơm hoặc mâm chay như các rằm lớn |
| Có thể gộp không | Nhiều nhà gộp lễ cơm mới vào rằm tháng Mười | Vẫn giữ lễ rằm như thường |
Nếu nhà bạn không chắc nên làm ngày nào, hỏi người lớn trong làng: mỗi vùng có nếp riêng, và nếp đó thường gắn với lịch gặt thật của địa phương. Phần mâm rằm tháng Mười có bài riêng ở mục rằm, mùng một trên trang.
Mâm cúng cơm mới ở nhà gồm những gì
Mâm cơm mới không cầu kỳ, vì ý của nó là khoe hạt gạo của vụ vừa gặt. Những thứ thường gặp:
- Bát cơm gạo mới: nấu từ gạo vụ mùa vừa xay, xới đầy bát, đặt chính giữa mâm. Đây là phần không thể thiếu.
- Đĩa xôi nếp mới: nhà có ruộng nếp thường đồ một chõ xôi, có nhà làm thêm bánh dày, bánh giầy từ nếp mới.
- Món mặn giản dị: đĩa thịt luộc, bát canh rau, đĩa cá kho hay món ăn thường ngày của gia đình. Không cần cỗ.
- Đĩa muối vừng hoặc muối lạc: có nhà đặt cạnh bát cơm, theo kiểu bữa cơm nhà nông.
- Đĩa quả, hương, hoa, nước: như các lễ thường.
- Bó lúa hoặc đĩa thóc nhỏ (tuỳ nhà): một số gia đình đặt vài bông lúa lên bàn thờ như dấu hiệu của vụ gặt.
Mâm này hợp với ý “ăn cơm mới” hơn là mâm cao cỗ đầy. Lễ xong, cả nhà ăn chính bát cơm đó trong bữa đầu tiên của gạo mới.
Làm lễ cơm mới từng bước
Một trình tự gọn nhiều gia đình nông thôn còn làm:
- Chọn ngày: mùng 10 tháng 10, hoặc ngày gạo mới vừa về nhà, theo nếp của làng và gia đình.
- Vo gạo mới nhẹ tay, nấu nồi cơm đầu tiên. Gạo mới nhiều nước hơn gạo cũ, nên giảm bớt nước nấu một chút để cơm không nhão.
- Xới bát cơm đầu tiên, bát đẹp nhất, đặt lên mâm. Bày xôi, món mặn, đĩa quả quanh.
- Đặt mâm lên bàn thờ gia tiên, thắp hương, người chủ nhà khấn ngắn theo bản quen dùng hoặc chỉ báo việc vụ mùa đã xong, con cháu dâng bát cơm mới.
- Chờ hương tàn, hạ lễ. Cả nhà ngồi ăn bữa cơm mới, người lớn tuổi nhất xới bát đầu tiên.
- Nếu được, mang một ít gạo mới biếu ông bà, họ hàng ở xa hay hàng xóm không làm ruộng.
Phần cuối, biếu gạo, là nét đẹp nhiều người nhớ nhất về tháng Mười ở quê: nhà có ruộng gửi người thân ở phố một túi gạo mới, như một lời báo mùa.
Món nếp mới trên mâm tháng Mười
Bên cạnh bát cơm tẻ, nhiều gia đình có ruộng nếp coi đĩa xôi nếp mới là phần đẹp nhất của mâm. Nếp vụ mùa hạt mẩy, đồ lên dẻo thơm, nhiều nhà chỉ đồ xôi trắng để giữ trọn mùi nếp, rắc chút muối vừng khi ăn. Có nhà đồ xôi gấc nếu sẵn quả gấc trong vườn, cho đĩa xôi có màu đỏ ấm.
Ở một số làng, bánh dày làm từ nếp mới cũng được đặt lên mâm tháng Mười. Bánh dày giã tay tốn nhiều công, nên ngày nay nhiều nhà mua bánh làm sẵn, hoặc bỏ hẳn món này. Không có món nếp nào là bắt buộc; bát cơm tẻ gạo mới đã là phần chính.
Cốm thường làm từ lúa nếp non trước khi chín hẳn, nên mùa cốm đến sớm hơn lễ cơm mới. Tuy vậy, nếu tháng Mười nhà còn cốm thì vẫn bày được, vì đó cũng là sản vật của vụ lúa năm ấy.
Giữ gạo mới thơm từ lúc mua đến bữa đầu
Gạo mới thơm nhất trong những tuần đầu sau khi xay. Mua về nên cất trong thùng kín, nơi khô mát, tránh ánh nắng và hơi ẩm; không để sát bếp hay cạnh chỗ để xà phòng, nước giặt vì gạo rất dễ ám mùi. Nếu được gửi cả bao lớn từ quê, có thể chia ra túi nhỏ, ăn dần.
Gạo mới hút nước kém hơn gạo đã để lâu, nên nấu cần ít nước hơn. Vo gạo nhẹ tay hai lần là đủ, vo quá kỹ làm mất bớt mùi thơm. Nồi cơm đầu tiên nên nấu vừa đủ một bữa, xới bát cúng trước rồi mới xới cho cả nhà.
Nhà nhận gạo từ quê nên hỏi người gửi gạo đã phơi đủ khô chưa. Gạo xay từ thóc còn ẩm dễ mốc, có mùi hôi sau vài tuần, nhất là khi trời tháng Mười còn nồm ở miền Bắc. Gạo có mọt, mốc, mùi lạ thì không dùng để cúng, cũng không nên ăn.
Những việc nhỏ này giúp bát cơm trên bàn thờ ngày Trùng thập đúng là bát cơm ngon nhất của năm, đúng với ý của người làm ruộng khi dâng hạt gạo mới lên ông bà.
Trùng thập và nghề thuốc nam
Ở một số địa phương, mùng 10 tháng 10 còn được gọi là tết của thầy thuốc nam. Dân gian giải thích rằng vào tháng Mười cây cỏ đã già, hái làm thuốc là đúng mùa, nên những nhà làm nghề thuốc thường nghỉ ngơi, sửa soạn dụng cụ, thắp hương các vị tổ nghề trong ngày này. Mức độ phổ biến của tục này khác nhau theo vùng, và không có nhiều tư liệu chi tiết.
Câu chuyện này cho thấy một điều thú vị: các tết trong năm của người Việt thường gắn với nhịp làm việc của một nghề cụ thể. Nhà nông có cơm mới, nghề thuốc có ngày hái thuốc, nghề đánh cá có lễ cầu ngư. Lịch tết vì thế cũng là lịch lao động của xã hội xưa.
Bài này chỉ nhắc như một nét văn hoá, không đưa ra cách dùng cây thuốc nào. Việc dùng thuốc nam để chữa bệnh cần hỏi người có chuyên môn và bác sĩ, không tự hái tự dùng theo lời truyền miệng.
Với các gia đình không làm nghề thuốc, ý này có thể giữ theo cách rất nhẹ: ngày mùng 10 tháng 10, nhớ đến ông bà, những người từng chăm sóc sức khoẻ cho cả nhà, hay đơn giản là chọn một bữa cơm lành, rau sạch cho bữa trưa.
Không còn ruộng thì giữ cơm mới thế nào
Phần lớn gia đình ở thành phố không còn ruộng, gạo mua quanh năm. Nhưng tháng Mười vẫn là lúc gạo vụ mùa mới về chợ. Nhiều nhà giữ ý cơm mới bằng cách mua một túi gạo mới ở quê, của người quen trồng, nấu bữa đầu tiên và dâng một bát lên bàn thờ trước khi ăn.
Người có bố mẹ còn làm ruộng ở quê thì càng có lý do để giữ: túi gạo mẹ gửi lên là gạo mới thật. Thắp nén hương báo với ông bà, rồi gọi điện về nói với bố mẹ “gạo mới thơm lắm”, là một lễ cơm mới đúng nghĩa nhất.
Với trẻ con lớn lên ở phố, lễ này là cơ hội kể về vụ gặt, về hạt lúa thành hạt gạo, về những người làm ruộng. Cả nhà có thể về quê dịp gặt, hoặc chỉ xem ảnh, nghe ông bà kể. Phần lễ có thể rất nhỏ, nhưng phần câu chuyện thì không nên mất.
Câu hỏi thường gặp
Tết Trùng thập là tết gì?
Tết Trùng thập là ngày mùng 10 tháng 10 âm lịch. Ở nhiều làng đồng bằng Bắc Bộ, đây là dịp cúng cơm gạo mới sau vụ mùa; một số nơi còn coi là tết của nghề thuốc nam. Tết này ít được biết hơn các tết lớn và mức độ giữ khác nhau theo vùng.
Cúng cơm mới phải đúng mùng 10 tháng 10 không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình làm ngay khi gạo mới về nhà, nhiều làng chọn mùng 10, có nơi gộp vào rằm tháng Mười. Ngày làm thường theo lịch gặt thật của địa phương và nếp của từng nhà.
Gạo mua ở chợ có dùng cúng cơm mới được không?
Được. Gạo vụ mùa mới thu hoạch bán ở chợ vào tháng Mười vẫn là gạo mới. Nhiều gia đình ở phố chọn mua gạo của người quen ở quê để thêm phần ý nghĩa, nhưng không có quy định gạo phải tự trồng.
Mâm cúng cơm mới có cần làm cỗ không?
Không cần. Ý của lễ là bát cơm gạo mới, nên mâm càng giản dị càng gần gốc: cơm, xôi, một hai món mặn thường ngày, đĩa quả. Làm cỗ to cho lễ cơm mới không phải tập quán chung.
Miền Nam có tết cơm mới không?
Lịch mùa vụ ở Nam Bộ khác Bắc Bộ, có nơi làm ba vụ mỗi năm, nên tết cơm mới vào tháng Mười không phổ biến như ngoài Bắc. Một số vùng và một số dân tộc có lễ mừng lúa mới riêng vào thời điểm thu hoạch của mình.