Mâm cúng chay là mâm không có thịt, cá, trứng, và theo nếp nhà Phật thường kiêng thêm năm thứ cay nồng như hành, tỏi, hẹ, kiệu; mâm cúng mặn là bữa cơm đủ món như mâm cơm trong nhà, có gà, thịt, giò, cá. Nhiều gia đình dùng mâm chay vào ngày rằm, mùng một, ngày vía, hoặc dâng lên ban Phật nếu nhà có thờ Phật; mâm mặn dùng cho ngày giỗ, ngày Tết và lễ gia tiên.
Chọn chay hay mặn không có đáp án chung cho cả nước. Có nhà cúng chay quanh năm vì cả nhà ăn chay, có nhà chỉ chay ngày rằm tháng Bảy, có nhà chưa bao giờ cúng chay. Bài này so sánh hai loại mâm, kể những dịp hay gặp, và chỉ cách bày khi một ngày có cả hai mâm, để bạn tự quyết theo nếp nhà mình.
So sánh nhanh hai loại mâm
Bảng dưới nêu những điểm khác nhau cơ bản. Chi tiết mỗi nhà có thể khác, nhất là ở phần kiêng hành tỏi.
| Điểm so sánh | Mâm cúng chay | Mâm cúng mặn |
|---|---|---|
| Món chính | Đậu phụ, nấm, rau củ, đồ chay giả mặn, xôi, chè, bánh | Gà luộc, giò, thịt luộc hoặc kho, cá, món xào, canh |
| Gia vị | Nhiều nhà kiêng hành, tỏi, hẹ, kiệu, nén | Nêm như bữa ăn thường ngày |
| Dịp hay dùng | Rằm, mùng một, ngày vía, lễ dâng Phật, rằm tháng Bảy ở nhiều nhà | Ngày giỗ, Tết, lễ gia tiên trong cưới hỏi, đầy tháng |
| Đặt ở đâu | Ban Phật nếu có; ban gia tiên nếu nhà cúng chay quanh năm | Ban gia tiên, ban thần linh |
| Đồ đựng | Nhiều nhà dùng bát đĩa riêng chưa từng đựng đồ mặn | Bát đĩa cúng thông thường |
| Chuẩn bị | Nhẹ hơn, ít đồ sống, dễ làm gọn | Cần bếp nhiều hơn, chú ý giữ nóng và an toàn thực phẩm |
Cột "đặt ở đâu" là chỗ hay nhầm nhất. Mâm mặn theo tập quán không đặt lên ban Phật; còn mâm chay thì đặt lên ban gia tiên vẫn được, nhiều nhà làm như vậy vào ngày rằm.
Mâm chay đến từ đâu
Tục cúng chay trong các gia đình người Việt gắn với ảnh hưởng của đạo Phật, đặc biệt là quan niệm hạn chế sát sinh. Ở nhà có thờ Phật, đồ dâng lên ban Phật theo tập quán là đồ chay: hoa, quả, nước, xôi chè, cơm chay. Từ đó nhiều nhà mở rộng sang cúng chay ở ban gia tiên vào các ngày rằm, mùng một, coi như một ngày thanh tịnh cho cả nhà.
Phần kiêng hành, tỏi, hẹ, kiệu và nén, thường gọi chung là ngũ vị tân, cũng đến từ nếp ăn chay trong chùa. Không phải nhà nào cúng chay cũng kiêng đủ năm thứ này; có nhà chỉ không dùng thịt cá mà vẫn phi hành cho món xào thơm. Nếu bạn nấu mâm chay cho bố mẹ hoặc ông bà theo đạo Phật, nên hỏi trước nhà mình có kiêng ngũ vị tân không.
Ngày nay mâm chay còn được chọn vì lý do đời sống: dễ làm, ít đồ sống, ít ngấy, ít lãng phí, hợp với người đang ăn kiêng hoặc người trẻ ăn chay theo lối sống. Mâm chay vì thế không còn là chuyện riêng của nhà theo đạo Phật. Muốn hiểu sâu ý nghĩa của ăn chay trong đạo Phật, bạn nên hỏi chư tăng ở ngôi chùa mình hay lui tới, vì đó là phần giáo lý ngoài phạm vi một bài về mâm cúng.
Những dịp nhiều nhà chọn mâm chay
Rằm và mùng một hằng tháng. Đây là dịp mâm chay phổ biến nhất. Nhiều nhà chỉ dâng hoa quả, xôi chè; có nhà nấu cả mâm cơm chay nhỏ. Mâm mặn ngày rằm cũng có, nhất là ở nhà không thờ Phật.
Rằm tháng Bảy. Nhiều gia đình cúng chay ở ban Phật và ban gia tiên vào dịp Vu lan, giữ mâm mặn cho phần cúng gia tiên nếu nhà quen như vậy. Phần cúng chúng sinh ngoài trời có lệ riêng, thường là cháo, gạo muối, bỏng, không bàn ở đây.
Ngày vía. Ngày vía Phật, vía Quan Âm theo lịch nhà chùa, gia đình có thờ thường dâng lễ chay. Lịch các ngày vía nên xem theo lịch của chùa gần nhà.
Ngày giỗ người lúc sinh thời ăn chay. Nếu người được giỗ ăn chay trường lúc sinh thời, nhiều con cháu cúng mâm chay đúng như nếp ăn của người ấy. Đây là lựa chọn rất tự nhiên, không ai coi là thiếu lễ.
Khi nhà đang khó khăn hoặc bận. Mâm chay đơn giản với đậu phụ, rau, canh nấm, đĩa xôi là phương án gọn, ít tốn kém mà vẫn đủ lễ. Lòng thành không đo bằng thịt cá trên mâm.
Bày mâm chay sao cho tươm tất
Mâm chay dễ bị xem nhẹ vì món đơn giản, nhưng bày tươm tất thì vẫn rất đẹp. Nguyên tắc vẫn như mâm mặn: cơm canh ở hàng gần người cúng, món chính ở giữa, món phụ hai bên, đĩa quả và bình hoa phía sau hoặc trên bàn thờ. Một mâm chay nhỏ có thể gồm bát cơm, bát canh rau củ hoặc canh nấm, đĩa đậu phụ sốt cà chua hoặc rán, đĩa rau luộc hay xào, đĩa xôi và chè.
Về màu sắc, mâm chay ngon mắt khi có đủ ba nhóm màu: trắng ngà của đậu, xôi; xanh của rau; đỏ cam của cà rốt, cà chua hay xôi gấc. Không cần làm nhiều món giả mặn hình con gà, con cá; nhiều nhà tránh hẳn kiểu giả mặn khi cúng ban Phật, vì cho rằng làm giống thịt cá là chưa thật thanh tịnh. Đây là quan niệm của một số người, bạn theo nếp nhà mình.
Đồ đựng mâm chay ở nhiều gia đình là bộ bát đĩa riêng, chưa từng đựng đồ mặn, và chỉ dùng cho việc cúng chay. Nhà không có bộ riêng thì rửa sạch, tráng nước sôi bộ bát đĩa thường là được. Đũa cũng vậy. Điều quan trọng là sạch, lành lặn, không mùi tanh.
Nấu mâm chay để cúng thì nên nêm nhạt hơn ngày thường một chút và tránh món quá cay. Sau lễ, cả nhà ăn chung mâm chay là bữa trưa nhẹ nhàng, ít người bỏ thừa.
Một ngày có cả mâm chay và mâm mặn
Nhà có ban Phật và ban gia tiên, hoặc ngày rằm trùng ngày giỗ, thường phải bày hai mâm. Trình tự hay gặp như sau, bạn điều chỉnh theo nếp nhà.
- Chuẩn bị hai bộ đồ đựng riêng: một cho mâm chay, một cho mâm mặn; thớt, dao, nồi nấu món chay làm trước khi đụng tới đồ mặn.
- Nấu mâm chay trước, bày lên ban Phật hoặc vị trí dâng chay; thắp hương, dâng lễ.
- Nấu tiếp mâm mặn, bày lên ban gia tiên hoặc bàn phụ phía trước ban gia tiên.
- Nếu nhà có ban thần linh riêng, nhiều nhà cúng thần linh trước rồi mới cúng gia tiên; bàn thờ chỉ có một tầng thì làm theo thứ tự nhà mình vẫn quen.
- Không đặt đĩa thịt, đĩa cá lên ban Phật, kể cả để tạm khi bàn chật; nếu chật thì dùng thêm bàn phụ.
- Hạ lễ theo thứ tự ngược lại hoặc theo lệ nhà; đồ chay và đồ mặn cất riêng.
Nhà ở căn hộ chỉ có một kệ thờ chung cho cả Phật và gia tiên thì nhiều gia đình chọn cúng chay cả hai cho gọn vào ngày rằm, giữ mâm mặn cho ngày giỗ, đặt trên bàn phụ phía dưới.
Mâm chay theo mùa và theo vùng
Mùa hè. Nhiều nhà chuộng mâm chay nhẹ: canh bí, canh mướp nấu nấm, đậu phụ luộc chấm tương, đĩa rau muống luộc, chè đỗ xanh. Món nguội và món luộc giữ được lâu hơn món chiên trong những ngày nóng, đồ cúng ít bị chua khi chờ hạ lễ.
Mùa đông. Mâm chay có thể ấm hơn với canh rau cải nấu đậu, món kho nấm, xôi gấc nóng. Món nóng nên bày sau cùng để còn bốc hơi khi thắp hương.
Ở miền Bắc. Mâm chay hay có đậu phụ rán hoặc sốt cà chua, nem chay cuốn rau củ, nộm rau, xôi, chè con ong hoặc chè kho vào dịp lễ. Nhiều nhà giữ thói quen dùng tương làm nước chấm cho mâm chay.
Ở miền Trung. Nhiều gia đình ở Huế có nếp ăn chay vào ngày rằm, mùng một đã thành thói quen lâu đời; mâm chay thường có các món đậu, nấm, rau củ nêm thanh, kèm chén nước tương hay chén muối mè.
Ở miền Nam. Mâm chay có thể gặp canh chua chay, đậu hũ kho nấm, rau củ xào, chè và các loại trái cây miệt vườn. Bánh ít, bánh tét chay cũng hay góp mặt vào những dịp lễ.
Một lưu ý chung. Mô tả trên chỉ là những món hay gặp, không phải danh sách của cả một vùng; mỗi nhà, mỗi làng có món chay quen tay riêng. Nấu món nhà mình làm ngon và sạch thì mâm chay đã tròn ý.
Chọn chay hay mặn khi trong nhà khác ý
Thường gặp nhất là chuyện người trẻ muốn cúng chay cho nhẹ, người lớn lại thấy ngày giỗ phải có gà, có giò mới ra lễ. Hoặc ngược lại, mẹ đã ăn chay nhiều năm, muốn cả mâm giỗ chay, trong khi các chú bác quen mâm mặn. Cả hai phía đều có lý: một bên coi trọng sự thanh tịnh và đời sống mới, một bên coi trọng bữa cơm tươm tất như hồi người đã khuất còn sống.
Một cách dung hoà nhiều nhà dùng là chia theo dịp: rằm, mùng một cúng chay; giỗ, Tết cúng mặn. Hoặc chia theo mâm: một mâm chay nhỏ trên ban gia tiên, một mâm mặn ở bàn phụ để mời khách sau lễ. Cách nào cũng được, miễn người giữ lễ trong nhà đồng ý.
Điều không nên là coi bên kia là sai. Người giữ lễ to không phải mê tín, người làm gọn không phải bất kính. Mâm cúng là chuyện của cả nhà, nên chọn cách nào để buổi lễ yên ấm, mọi người cùng ngồi ăn vui vẻ sau đó. Nếu vẫn chưa thống nhất, bạn có thể theo nếp cũ năm nay và thử cách mới vào dịp khác.
Câu hỏi thường gặp
Mâm cúng chay có cần kiêng hành tỏi không?
Theo nếp ăn chay trong chùa, nhiều nhà kiêng hành, tỏi, hẹ, kiệu, nén khi cúng ban Phật. Nhà không thờ Phật cúng chay ở ban gia tiên thì mỗi nhà một nếp; bạn nên hỏi người lớn trong nhà trước khi nấu.
Có được đặt mâm mặn lên ban Phật không?
Theo tập quán phổ biến thì không. Ban Phật chỉ dâng đồ chay như hoa, quả, nước, xôi chè, cơm chay. Mâm mặn đặt ở ban gia tiên hoặc bàn phụ, kể cả khi bàn thờ chật cũng nên kê thêm bàn.
Ngày giỗ cúng chay có được không?
Được. Nhiều gia đình cúng chay vào ngày giỗ, nhất là khi người được giỗ ăn chay lúc sinh thời hoặc cả nhà đã chuyển sang ăn chay. Đây là lựa chọn của gia đình, không ai coi là thiếu lễ.
Đồ chay giả mặn có nên dùng để cúng không?
Mỗi nhà một quan niệm. Có nhà thấy đồ chay giả mặn tiện và đẹp mâm, có nhà tránh khi cúng ban Phật vì cho rằng làm giống thịt cá là chưa thanh tịnh. Bạn theo nếp nhà mình và ý của người lớn.
Có cần bộ bát đĩa riêng cho mâm chay không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình có bộ riêng để dùng cho việc cúng chay. Nếu không có, bạn rửa sạch, tráng nước sôi bộ bát đĩa thường, chọn cái lành lặn, không mùi tanh là đủ tươm tất.
Rằm tháng Giêng nên cúng chay hay mặn?
Cả hai đều phổ biến. Nhiều nhà cúng chay ở ban Phật và mặn ở ban gia tiên, có nhà cúng chay cả hai cho gọn. Bạn theo cách gia đình đã quen làm những năm trước là ổn nhất.