Không có một con số chung cho cả nước về số món, số bát cơm hay số đôi đũa trên mâm cúng. Theo tập quán phổ biến, nhiều nhà chọn số món lẻ (ba, năm, bảy, chín); nhưng mâm cỗ miền Bắc xưa lại hay được gọi bằng những con số chẵn như "bốn bát, bốn đĩa" hay "sáu bát, sáu đĩa". Số bát cơm và đôi đũa thì có nhà bày theo số người được mời, có nhà bày một số lẻ cố định, có nhà chỉ một bát tượng trưng.
Bài này gom các cách đếm hay gặp, giải thích lý lẽ mà người ta thường đưa ra cho từng cách, và gợi ý cách chọn khi trong nhà có hai ý kiến khác nhau. Con số ở đây là tập quán, không phải luật; không có cách đếm nào làm lễ "mất linh" hay "phạm", và mỗi nhà giữ nếp của mình là đủ.
Vì sao người ta hay nói đến số lẻ
Lý lẽ phổ biến nhất cho số lẻ đến từ quan niệm âm dương: số lẻ thuộc dương, gắn với sự sống, sự sinh sôi; số chẵn thuộc âm. Lễ dâng lên người trên, lên thần linh thì nhiều người chọn số dương. Vì vậy ta hay nghe số nén hương là một, ba, năm; số quả trong đĩa có nhà xếp lẻ; số món trên mâm có nhà cố tình làm năm hoặc bảy món.
Một cách hiểu khác, gần đời sống hơn, là số lẻ cho phép bày cân đối quanh một trục giữa. Ba món thì một ở giữa, hai bên mỗi bên một; năm món thì một ở giữa, bốn món chia đều hai bên. Bày như vậy nhìn ngay ngắn, có trọng tâm, nên người làm lễ thấy hợp mắt. Đây có lẽ là lý do thực tế khiến số lẻ được ưa dùng trong nhiều việc trình bày.
Tuy vậy, nên nhớ rằng quan niệm số lẻ chủ yếu áp vào những thứ được "dâng" như hương, món chính, đĩa quả. Rất nhiều thứ khác trên mâm vẫn đi theo cặp: đôi đũa, cặp nến, đôi bình hoa, cặp bánh chưng. Không ai bỏ một chiếc đũa cho đủ số lẻ. Vì thế, đếm cả mâm rồi lo chẵn hay lẻ là đi quá xa so với cách người xưa vẫn làm.
"Bốn bát, sáu đĩa": mâm cỗ chẵn của miền Bắc
Nếu chỉ nghe chuyện số lẻ, nhiều người sẽ bất ngờ khi đọc các mô tả mâm cỗ truyền thống miền Bắc: người ta nói mâm cỗ "bốn bát, bốn đĩa", "sáu bát, sáu đĩa", có nơi kể "tám bát, tám đĩa" cho cỗ to. Bát ở đây là các món nước như canh măng, canh bóng, canh miến, canh mọc; đĩa là các món khô như gà, giò, nem, thịt đông, nộm. Đếm theo cách này thì mâm cỗ là số chẵn.
Điều đó cho thấy chẵn, lẻ không phải một quy tắc duy nhất. Mâm cỗ chẵn có lý của nó: món nước và món khô đi thành cặp, mâm vuông chia bốn góc, người ngồi ăn quanh mâm chia đều. Mâm cỗ ấy dọn lên bàn thờ rồi hạ xuống cho bốn hoặc sáu người ngồi ăn một mâm, nên số món chẵn tiện cho bữa ăn.
Ở nhiều vùng miền Trung và miền Nam, người ta ít nói theo kiểu "mấy bát mấy đĩa" mà nói theo món: mâm giỗ có thịt kho, canh, xôi, chè, gà, món xào. Số món bao nhiêu tuỳ nhà, tuỳ dịp. Ở đây không cần cố ép cho ra số lẻ hay số chẵn.
Vì thế, nếu bố mẹ bạn nói "mâm cúng phải số lẻ" mà ông bà bên kia lại kể "cỗ nhà mình xưa nay bốn bát sáu đĩa", cả hai đều đang nói đúng về nếp của họ. Hai người đang mô tả hai cách đếm khác nhau, không phải một bên sai.
Các cách đếm hay gặp trên mâm cúng
Bảng gom một số cách đếm phổ biến mà các gia đình hay nhắc. Không cách nào là chuẩn duy nhất; cột cuối ghi điều cần lưu ý khi áp dụng.
| Thứ được đếm | Cách đếm hay gặp | Lý lẽ thường nêu | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Số món trên mâm | Ba, năm, bảy món (lẻ) | Số dương; bày cân đối quanh trục giữa | Mâm cỗ miền Bắc lại hay đếm chẵn theo bát và đĩa |
| Mâm cỗ truyền thống | Bốn bát bốn đĩa, sáu bát sáu đĩa | Món nước và món khô thành cặp, tiện ngồi ăn | Chủ yếu nghe ở miền Bắc; nơi khác ít đếm kiểu này |
| Bát cơm | Theo số người được mời; hoặc ba, năm bát; hoặc một bát | Mời từng vị; hoặc tượng trưng cho cả gia tiên | Theo nếp nhà; hỏi người giữ lễ trong họ |
| Đôi đũa | Theo số bát cơm | Mỗi người ăn một đôi | Đũa luôn đi thành đôi, không đếm lẻ chiếc |
| Chén rượu, chén nước | Một, ba hoặc năm chén | Theo số bát hương hoặc số vị được mời | Nhiều nhà chỉ đặt một chén |
| Nén hương | Một, ba hoặc năm nén | Số lẻ; một nén cho mỗi bát hương | Ở căn hộ nên thắp ít để đỡ khói |
Bảng cho thấy chỗ duy nhất gần như ai cũng giống nhau là đũa phải đủ đôi. Mọi con số khác đều có dị bản; người làm lễ chọn một cách và giữ đều qua các năm là được.
Số bát cơm và đôi đũa: ba cách làm phổ biến
Theo số người được mời. Ngày giỗ, nhiều nhà bày bát cơm và đôi đũa cho người được giỗ cùng các vị mà gia chủ khấn mời theo cùng, như ông bà, cha mẹ. Cách này coi mâm cúng là bữa cơm thật, mỗi người một bát. Mâm ở đây có thể có ba, bốn hay năm bát, không cần ép lẻ.
Số lẻ cố định. Có nhà quen đặt ba hoặc năm bát cơm cho mọi lần cúng, không tính từng vị. Lý lẽ thường nêu là số lẻ hợp lễ dâng. Cách này dễ nhớ, phù hợp với người bận rộn hoặc người không rõ gia phả.
Một bát tượng trưng. Ngày thường hoặc khi nhà chỉ có một bát hương, nhiều nhà chỉ bày một bát cơm, một đôi đũa, coi như mời chung gia tiên. Cách này thấy nhiều ở căn hộ, nhà thuê, người ở xa tự cúng.
Khi nào cần hỏi thêm. Nếu nhà có lệ riêng như bày thêm một bát cho người mất trẻ, người mất xa quê, hay nhà đang trong thời gian có tang, bạn nên hỏi người lớn. Những lệ này gắn với hoàn cảnh từng nhà, không có câu trả lời chung.
Đặt đũa thế nào cho ngay ngắn
Đũa trên mâm cúng thường được đặt theo hai cách: gác ngang trên miệng bát cơm, hoặc đặt cạnh bát, đầu đũa hướng vào trong mâm. Hai cách đều phổ biến; nhà nào quen cách nào thì giữ cách đó. Đũa cúng nên là đũa sạch, cùng loại, cùng màu, đặt bằng đầu cho ngay ngắn.
Có một cách nhiều nhà tránh trên mâm gia tiên thường ngày: cắm thẳng đôi đũa vào giữa bát cơm. Theo tập quán phổ biến, bát cơm đầy cắm đôi đũa thường gắn với lễ cúng người vừa mất, trong những ngày đầu của tang lễ. Vì gắn với tang nên trong mâm cơm hằng ngày và trên mâm gia tiên thông thường, người ta không cắm đũa như vậy. Đây là chuyện giữ đúng ngữ cảnh của từng lễ, không phải chuyện điềm gở.
Nếu mâm có cả thìa, thìa đặt trong bát canh hoặc cạnh bát canh. Chén nước chấm, đĩa muối vừng nếu có thì đặt giữa mâm, nơi mọi bát cơm cùng với tới, giống như mâm cơm thật trong nhà. Những chi tiết nhỏ này không ai bắt buộc, nhưng làm đều tay thì mâm trông gọn và có nếp.
Những con số nhỏ khác trên mâm và cách nghĩ cho nhẹ
Ngoài món, bát và đũa, mâm cúng còn vài chỗ người ta hay đếm. Dưới đây là cách nhiều nhà đang làm, kèm lý do để bạn tự chọn thay vì lo lắng.
- Chén rượu: nhiều nhà chỉ đặt một chén nhỏ cho cả mâm, có nhà đặt ba hoặc năm chén theo số vị được mời. Rượu rót vừa, không tràn, không dùng chén đã uống dở.
- Chén nước: thường một, ba hoặc năm chén nước trong, thay mới mỗi lần cúng. Nước đặt gần bát hương hơn là gần mâm cơm.
- Đĩa quả: ngày Tết là ngũ quả, nhưng "năm" ở đây thường hiểu là nhiều loại, không phải đếm đúng năm quả. Ngày thường một đĩa quả theo mùa là đủ.
- Đĩa xôi, bát chè: phần lớn chỉ một đĩa xôi, một hoặc ba bát chè nhỏ; có dịp như cúng mụ thì số bát chè theo lệ riêng của lễ đó.
- Cặp nến, đôi bình hoa: luôn đi thành đôi để cân hai bên, không ai bỏ bớt để thành số lẻ.
- Lá trầu, quả cau: nhiều nhà đặt một hoặc ba miếng trầu têm sẵn, có nhà đặt nguyên lá với quả cau bổ đôi.
Điểm chung là những con số này phục vụ việc bày gọn và cân đối. Khi phải chọn giữa đúng số mà làm vội và ít hơn mà làm chỉn chu, nhiều người lớn sẽ khuyên bạn chọn vế sau.
Khi hai bên gia đình đếm khác nhau
Chuyện số món, số bát hay gây lăn tăn nhất khi hai vợ chồng đến từ hai vùng, hoặc khi con cháu lo lễ thay cho bố mẹ ở quê. Mẹ dặn năm bát, bà nội dặn ba bát, sách nói lẻ, bác cả nói "cỗ phải bốn bát". Người trẻ đứng giữa không biết theo ai.
Một nguyên tắc dễ dùng: lễ ở nhà ai thì theo nếp của người giữ lễ ở nhà ấy. Giỗ ông nội thì theo cách bên nội vẫn làm; mâm Tết ở nhà riêng của hai vợ chồng thì hai người tự thống nhất một cách và giữ đều. Không nên bày thêm bớt để chiều cả hai bên, vì như vậy mâm vừa đông vừa rối mà không ai thấy là nếp của mình.
Nếu có người lớn nói "đếm sai là không được", bạn có thể nhẹ nhàng hỏi lại nếp đó học từ ai, áp vào dịp nào. Thường câu trả lời sẽ cho thấy đó là thói quen của một nhà, một làng, đáng tôn trọng nhưng không phải luật chung. Không cần tranh luận; chỉ cần hiểu để làm theo cho êm.
Ghi chú lại cách đếm mà gia đình đã thống nhất, đặt cùng danh sách đồ cúng, để năm sau ai lo lễ cũng làm giống nhau. Sự đều đặn qua các năm mới là điều tạo nên "nếp", chứ không phải con số cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Mâm cúng bắt buộc phải có số món lẻ không?
Không bắt buộc. Số lẻ là tập quán phổ biến dựa trên quan niệm âm dương, nhưng mâm cỗ miền Bắc lại hay đếm chẵn theo bát và đĩa. Mỗi gia đình giữ cách đếm của mình, không có cách nào là sai.
Ngày giỗ nên bày bao nhiêu bát cơm?
Nhiều nhà bày theo số người được mời: người được giỗ và các vị ông bà, cha mẹ được khấn mời cùng. Có nhà dùng ba hoặc năm bát cố định, có nhà chỉ một bát. Bạn nên hỏi người giữ lễ trong họ để theo cho thống nhất.
Có được cắm đũa thẳng vào bát cơm cúng không?
Theo tập quán phổ biến, bát cơm cắm đôi đũa thường gắn với lễ cúng người vừa mất trong tang lễ. Vì vậy trên mâm gia tiên thông thường, nhiều nhà gác đũa ngang miệng bát hoặc đặt cạnh bát cho đúng ngữ cảnh.
Mâm cỗ bốn bát sáu đĩa gồm những món gì?
Bát thường là các món nước như canh măng, canh bóng, canh miến, canh mọc; đĩa là món khô như gà luộc, giò, nem, thịt đông, nộm. Thành phần cụ thể khác nhau theo làng và theo nhà, không có danh sách cố định.
Thắp mấy nén hương khi cúng mâm cơm?
Phổ biến là một, ba hoặc năm nén, nhiều nhà thắp một nén cho mỗi bát hương. Ở căn hộ, nhà có trẻ nhỏ hoặc người hay ho, thắp ít nén và chọn hương ít khói là cách nhiều gia đình đang làm.
Hai bên nội ngoại đếm khác nhau thì theo bên nào?
Lễ ở nhà ai thì theo nếp của người giữ lễ ở nhà ấy. Mâm cúng ở nhà riêng thì vợ chồng tự thống nhất một cách và giữ đều qua các năm. Không cần bày thêm bớt cho vừa lòng cả hai bên.