Theo tập quán phổ biến, mâm cúng gia tiên được đặt ở một trong ba chỗ: ngay trên mặt bàn thờ nếu đủ rộng, trên một bàn phụ kê sát phía trước bàn thờ, hoặc trên chiếu trải giữa nhà ở những nhà có cỗ to. Điểm chung là mâm đặt ngay ngắn, hướng về bàn thờ, sạch sẽ, không ở lối đi và không quá sát ngọn nến, chân hương.
Ở nhà phố, căn hộ, bàn thờ thường hẹp, chỉ đủ cho bát hương, ảnh thờ và lọ hoa. Bày nguyên mâm cơm lên đó vừa chật vừa dễ đổ, lại gần lửa. Bài này nói về từng vị trí, lý do người ta chọn, những lưu ý về độ cao và an toàn, để bạn chọn chỗ đặt mâm hợp với nhà mình mà vẫn giữ được ý nghĩa của buổi lễ.
Vì sao chỗ đặt mâm quan trọng
Nếu hiểu mâm cúng là bữa cơm mời ông bà, thì chỗ đặt mâm giống như chỗ đặt bàn ăn khi đón khách quý: phải là nơi trang trọng nhất trong nhà, gần chỗ ông bà "ngự", và không bị người qua lại làm phiền. Đó là lý do mâm cúng gia tiên luôn đặt trước bàn thờ, không đặt trong bếp, góc nhà hay hành lang.
Chỗ đặt mâm còn là chuyện thực tế. Bàn thờ có hương, có nến, có đèn; mâm cơm có nước canh, có rượu, có giấy lót. Đặt quá gần thì tàn hương rơi vào thức ăn, khói hương ám vào cơm, khăn trải bắt lửa nếu nến đổ. Đặt quá thấp hoặc giữa lối đi thì trẻ nhỏ, vật nuôi có thể va vào. Chọn chỗ đặt mâm, vì vậy, vừa là lễ vừa là an toàn.
Mỗi vùng, mỗi nhà có cách làm riêng. Nhà ba gian ở quê có thể kê sập giữa gian chính; căn hộ có thể dùng một bàn gấp. Không cách nào là sai, miễn mâm đặt ngay ngắn, hướng về bàn thờ, ổn định và sạch. Phần dưới đi vào từng vị trí cụ thể để bạn so sánh và chọn cho nhà mình.
Có một điều nên nhớ ngay từ đầu: chỗ đặt mâm không quyết định lễ "đúng" hay "sai". Người lớn trong nhà có thể có thói quen riêng, ví dụ luôn đặt mâm trên sập gụ của ông nội, thì nên giữ thói quen đó. Bài này giúp bạn khi chưa có nếp sẵn, hoặc khi chuyển sang nhà mới mà cách cũ không còn làm được.
Ba vị trí đặt mâm phổ biến
Bảng so sánh ba cách đặt mâm hay gặp. Chọn cách nào phụ thuộc vào cỡ bàn thờ, diện tích phòng và số món trên mâm.
| Vị trí | Hợp với | Ưu điểm | Cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Trên mặt bàn thờ | Bàn thờ rộng, sâu; mâm nhỏ ngày rằm, mùng một | Gần bát hương, trang trọng, gọn | Dễ chật, gần nến và chân hương; khó đặt nồi canh, bát nóng |
| Bàn phụ phía trước | Căn hộ, nhà phố, bàn thờ hẹp hoặc treo tường | Đủ chỗ cho mâm cơm, xa lửa hơn, dễ dọn | Bàn chắc chân, phủ khăn sạch, cao gần bằng mặt bàn thờ nếu được |
| Chiếu trải hoặc sập giữa gian | Nhà ba gian ở quê, giỗ lớn có nhiều mâm | Bày được nhiều mâm, con cháu ngồi quanh sau lễ | Chiếu sạch, không ở lối đi, giữ trẻ nhỏ và vật nuôi tránh xa |
Với phần lớn gia đình ở thành phố, bàn phụ phía trước bàn thờ là lựa chọn cân bằng nhất. Nó giữ được ý "đặt trước bàn thờ" mà không chen lấn với bát hương và nến.
Một số nhà kết hợp hai cách: đĩa quả, bình hoa, chén nước để trên mặt bàn thờ; mâm cơm canh đặt trên bàn phụ phía trước. Cách kết hợp này vừa giữ phần lễ ở gần bát hương, vừa có đủ chỗ cho phần ăn mà không phải chồng đĩa lên nhau.
Đặt mâm trên mặt bàn thờ
Khi nào hợp. Bàn thờ sâu từ khoảng sáu bảy chục phân trở lên, có khoảng trống phía trước bát hương, và mâm ngày thường chỉ gồm vài đĩa xôi, quả, chén nước. Ngày rằm, mùng một nhiều nhà đặt thẳng lên bàn thờ như vậy.
Giữ khoảng cách với lửa. Đặt mâm phía trước, cách bát hương và chân nến một khoảng đủ để tàn hương không rơi vào đồ ăn. Nến đặt hai bên, không đặt ngay sau mâm.
Không che bát hương. Món cao như gà luộc, đĩa quả chồng cao, bình hoa lớn không nên chắn trước bát hương hay ảnh thờ. Nhiều nhà để món thấp ở giữa, món cao lệch sang hai bên.
Món nóng. Bát canh nóng, nồi cơm không nên đặt trên mặt gỗ sơn son thếp vàng hoặc sơn mài vì dễ để lại vệt hơi nước. Lót đĩa hoặc khăn dày bên dưới.
Dọn ngay sau lễ. Mâm trên bàn thờ dễ quên vì không vướng lối đi. Hạ lễ xong nên lau mặt bàn ngay để nước canh, dầu mỡ không thấm vào gỗ.
Bàn phụ phía trước: lựa chọn của nhà phố và căn hộ
Nhiều gia đình ở căn hộ có bàn thờ treo tường hoặc tủ thờ thấp, mặt chỉ đủ cho bát hương và đèn. Khi đó một chiếc bàn phụ kê sát phía trước là cách gọn nhất. Bàn có thể là bàn gấp, bàn trà, bàn ăn nhỏ, miễn chắc chân, mặt phẳng, và được phủ một tấm khăn sạch, thường là màu đỏ, vàng hoặc trắng tuỳ nếp nhà.
Về độ cao, nhiều người lớn thích bàn phụ cao gần bằng mặt bàn thờ, để mâm cơm không bị "thấp hơn" quá nhiều so với nơi thờ. Nếu bàn thờ treo cao trên tầm mắt thì không thể làm bằng; khi đó bàn phụ cao ngang bàn ăn là hợp lý, đặt ngay dưới bàn thờ. Không cần kê chồng ghế, kê sách cho cao thêm vì dễ đổ.
Về khoảng cách, bàn phụ đặt sát phía trước bàn thờ, chừa đủ chỗ cho người thắp hương đứng hoặc quỳ phía trước bàn phụ. Nếu phòng hẹp, xoay bàn phụ để cạnh dài song song với bàn thờ. Mâm đặt chính giữa bàn phụ, thẳng với bát hương.
Một điểm nhỏ mà nhiều người mới bỏ qua: bàn phụ chỉ dùng cho mâm cúng trong lúc lễ. Đặt lẫn điện thoại, chìa khoá, túi đồ lên đó trông thiếu trang trọng. Dọn sạch mặt bàn trước khi trải khăn, và cất đồ cá nhân sang chỗ khác cho đến khi hạ lễ xong.
Trải chiếu và sập giữa gian: nếp nhà ở quê
Ở nhà ba gian, năm gian truyền thống miền Bắc hay nhà rường miền Trung, ngày giỗ lớn có nhiều mâm, người ta thường kê sập hoặc trải chiếu giữa gian chính, ngay trước bàn thờ. Các mâm cỗ đặt lên chiếu, khi hạ lễ thì con cháu ngồi quanh ăn luôn tại đó. Cách này gắn với kiến trúc nhà có gian giữa rộng và nền lát gạch, và với đám giỗ đông người.
Nếu nhà bạn còn giữ nếp này, có vài điều nên để ý: chiếu phải sạch, khô, không trải chỗ nền ẩm; mâm đặt trên chiếu cần cách xa lối đi để người bưng bê không vấp; trẻ nhỏ và chó mèo cần có người trông trong lúc lễ. Mâm trên chiếu thấp nên dễ bị côn trùng bò vào hơn; đậy lồng bàn khi chưa thắp hương là cách nhiều nhà vẫn làm.
Ở căn hộ, trải chiếu giữa phòng khách vẫn làm được khi cả họ về ăn giỗ. Nhưng nếu không gian hẹp, bạn có thể đặt một mâm tượng trưng trên bàn phụ để cúng, rồi khi hạ lễ mới bày mâm ăn ra chiếu hoặc bàn ăn. Ý nghĩa vẫn giữ: mâm cúng ở trước bàn thờ, bữa ăn sau lễ là bữa đoàn tụ.
Nhà có nhiều bàn thờ hoặc phòng thờ trên tầng cao
Nhà ống nhiều tầng ở thành phố thường đặt phòng thờ ở tầng trên cùng, có khi gồm ban Phật ở tầng cao nhất của bệ thờ, ban gia tiên ở dưới, ban thần linh ở một góc riêng. Mỗi ban có chỗ đặt lễ riêng. Theo tập quán phổ biến, mâm cơm mặn đặt ở ban gia tiên hoặc bàn phụ trước ban gia tiên; ban Phật chỉ dâng hoa quả, nước, đồ chay; ban thần linh có mâm riêng hoặc dùng chung tuỳ nhà.
Khi phòng thờ ở tầng trên mà bếp ở tầng dưới, việc bưng mâm qua cầu thang là chỗ dễ xảy ra đổ vỡ nhất. Nhiều nhà chia nhỏ: bưng từng khay, mỗi khay vài món, lên tầng thờ rồi mới bày ra mâm lớn đặt sẵn trên bàn phụ. Bát canh và nồi cơm mang lên sau cùng, có nắp đậy. Cầu thang hẹp, dốc thì đừng cố bưng cả mâm đồng nặng một lượt.
Phòng thờ trên tầng cao thường kín và ít người lui tới, nên càng cần để ý lửa. Đừng để nến cháy một mình khi cả nhà xuống ăn; dùng đèn điện thờ hoặc chờ hương tàn rồi hãy rời phòng. Mâm hạ xong nên mang xuống ngay, không để qua đêm trong phòng thờ, vì đồ ăn để lâu trong phòng kín dễ ôi và gọi kiến, chuột.
Những chỗ nhiều nhà tránh đặt mâm
Ngoài ba vị trí phổ biến, có vài chỗ mà tập quán nhiều nơi và lẽ thường đều khuyên tránh. Lý do phần lớn là thực tế, không phải chuyện kiêng kỵ.
- Dưới đất trần, không lót: bẩn, dễ va, côn trùng bò vào; nếu buộc phải đặt thấp thì trải chiếu hoặc khăn sạch.
- Giữa lối đi, sau cánh cửa: người qua lại dễ va, cửa mở đập vào mâm.
- Trên ghế ngồi, trên giường: nhiều gia đình coi là thiếu trang trọng; ghế, giường cũng không đủ phẳng và chắc.
- Ngay dưới quạt trần, cạnh cửa sổ gió lùa: hương cháy nhanh, tàn bay, nến tắt hoặc đổ.
- Quá sát rèm, giấy dán tường, vải phủ bàn thờ thả dài: nguy cơ bắt lửa từ nến và chân hương.
- Trong bếp, cạnh bồn rửa: không đúng ý mời ông bà ở chỗ trang trọng; nếu nhà quá chật, dọn sạch bàn ăn và đặt mâm ở đó, hướng về bàn thờ.
Nhà có trẻ nhỏ thì để ý thêm: bàn phụ không đặt ở chỗ bé với tới khăn trải, vì kéo khăn là cả mâm và nến đổ theo. Khăn trải nên vừa mặt bàn, không thả dài chấm đất.
Câu hỏi thường gặp
Bàn thờ treo tường thì đặt mâm cúng ở đâu?
Nhiều gia đình kê một bàn phụ chắc chân ngay dưới bàn thờ treo, phủ khăn sạch và đặt mâm chính giữa, thẳng với bát hương. Bàn cao ngang bàn ăn là hợp lý, không cần kê ghế chồng cho cao.
Có được đặt mâm cúng dưới đất không?
Nhà ở quê vẫn trải chiếu sạch giữa gian chính để đặt mâm trong đám giỗ lớn. Điều nên tránh là đặt trên nền trần không lót, giữa lối đi hoặc chỗ trẻ nhỏ, vật nuôi dễ với tới.
Mâm cúng đặt cách bát hương bao xa là vừa?
Không có con số chung. Nguyên tắc là đủ xa để tàn hương không rơi vào đồ ăn và mâm không chạm chân nến. Bàn thờ hẹp thì đặt mâm trên bàn phụ phía trước là cách an toàn hơn.
Bàn phụ cúng nên phủ khăn màu gì?
Nhiều nhà dùng khăn đỏ hoặc vàng vào dịp vui, khăn trắng hoặc màu trầm vào lễ sau tang. Không có quy định cố định; khăn sạch, phẳng, vừa mặt bàn, không thả dài chấm đất là đủ.
Căn hộ không có chỗ kê bàn phụ thì làm sao?
Có thể dọn sạch bàn ăn, đặt mâm ở đó và quay hướng về bàn thờ; hoặc cúng mâm nhỏ ngay trên bàn thờ rồi bày phần ăn sau lễ ra bàn. Ý mời ông bà vẫn giữ được.
Đặt mâm cúng trên sập gụ của gia đình có sao không?
Không sao. Sập, phản giữa gian chính là chỗ nhiều nhà xưa nay vẫn bày cỗ. Chỉ cần lót khăn hoặc khay dưới bát nóng để mặt gỗ không bị vệt hơi nước, và lau ngay sau khi hạ lễ.