Theo tập quán phổ biến ở nhiều gia đình, ngày lễ lớn thường cúng thần linh (Thổ công, các vị thần cai quản đất và nhà) trước, rồi mới cúng gia tiên. Nhà có ban thần linh riêng thì bày một mâm lên đó; nhà chỉ có một bàn thờ thì nhiều người dùng chung một mâm, khấn thần linh trước, gia tiên sau.
Người mới tự lo lễ hay hỏi: có cần hai mâm không, mâm thần linh khác mâm gia tiên chỗ nào, cúng cái nào trước. Bài này nói lý lẽ người ta thường đưa ra, những khác biệt hay gặp giữa hai mâm, và cách làm gọn khi nhà không có chỗ cho hai bàn thờ. Thứ tự và cách bày mỗi nơi một nếp; bạn nên hỏi người lớn trong nhà để theo cho đúng nhà mình.
Vì sao nhiều nhà cúng thần linh trước
Lý lẽ thường nghe nhất là "đất có Thổ công, sông có Hà Bá": theo quan niệm dân gian, mỗi nơi ở có thần linh cai quản. Gia tiên là người trong nhà, còn thần linh là "chủ đất", nên khi có việc lớn như giỗ, Tết, người ta xin phép thần linh trước, rồi mới mời ông bà về. Cách hiểu này giống phép lịch sự của người Việt: đến nhà ai thì chào chủ nhà trước.
Trong ngày giỗ, nhiều nhà còn có lễ tiên thường vào hôm trước ngày chính giỗ. Ở một số gia đình, lễ tiên thường có phần khấn thần linh, xin phép cho gia tiên về hưởng giỗ. Hôm chính giỗ mới làm mâm cỗ mời gia tiên. Chi tiết lễ tiên thường mỗi vùng một khác, bạn hỏi người giữ lễ trong họ.
Không phải nhà nào cũng làm theo thứ tự này. Có nhà chỉ cúng gia tiên ở mọi dịp, chỉ dâng lễ thần linh vào Tết hoặc khi chuyển nhà. Có nhà ở miền Nam cúng ông Thiên ở bàn ngoài trời và ông Địa ở góc nhà, theo nếp riêng không giống miền Bắc. Ở đây chỉ mô tả cách phổ biến, không có ý coi các nếp khác là thiếu.
Mâm thần linh và mâm gia tiên khác nhau ở đâu
Bảng dưới gom những khác biệt hay gặp. Nhiều điểm có dị bản; cột "lưu ý" nêu những chỗ nhiều nhà làm khác.
| Điểm | Mâm thần linh | Mâm gia tiên | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Vị trí | Ban thần linh (thường cao hơn hoặc ở gian giữa) hoặc phần trên của bàn thờ | Ban gia tiên hoặc bàn phụ phía trước | Nhà chỉ một bàn thờ thì dùng chung |
| Thứ tự | Thường cúng trước | Thường cúng sau | Có nhà làm cùng lúc, khấn thần linh trước |
| Món | Hay là xôi, gà, rượu, trầu cau, hoa quả | Như bữa cơm: cơm canh, món mặn, xôi, quả | Có nhà dâng cả mâm cơm lên ban thần linh |
| Bát cơm, đôi đũa | Nhiều nhà không bày bát cơm riêng | Có bát cơm, đôi đũa | Tuỳ nếp; nhà quen dâng cơm thì giữ |
| Văn khấn | Bài khấn thần linh | Bài khấn gia tiên | Đọc theo bản của gia đình |
Điểm dễ nhận nhất là mâm thần linh thường gọn hơn, thiên về xôi gà và lễ khô, còn mâm gia tiên là bữa cơm đủ món. Nhưng như cột cuối cho thấy, không có ranh giới cứng; nhiều nhà dâng một mâm cơm giống nhau cho cả hai.
Bày mâm thần linh: những điều hay gặp
Gọn và ngay ngắn. Mâm thần linh ở nhiều nhà chỉ gồm đĩa xôi, đĩa gà luộc, một đĩa quả, trầu cau, chén rượu và chén nước. Bày gọn trong một khay nhỏ là đủ.
Gà luộc đặt thế nào. Gà để nguyên con, đặt ngay ngắn, đầu thường quay vào trong hướng về bát hương. Có nhà để gà ngậm bông hoa, có nhà không; chi tiết này theo lệ từng nơi.
Đặt cao hay thấp. Ban thần linh ở nhiều nhà nằm cao hơn hoặc ở gian chính, nên mâm thần linh được đặt trên đó. Bàn thờ hẹp thì dùng một khay nhỏ đặt phía trước bát hương thần linh.
Rượu và trầu cau. Đây là hai thứ hay thấy trên mâm thần linh hơn cả. Rượu trắng rót vừa chén nhỏ; trầu têm hoặc lá trầu với cau bổ đôi.
Ngày thường. Rằm, mùng một nhiều nhà chỉ dâng hương, hoa, nước, quả lên ban thần linh, không bày mâm. Mâm thần linh đầy đủ hay xuất hiện vào giỗ, Tết, lễ chuyển nhà.
Đồ đựng riêng. Nhiều nhà có một khay hoặc mâm nhỏ chỉ dùng cho ban thần linh, cùng đôi chén rượu và đĩa trầu riêng, để khi bày khỏi lẫn với đồ của mâm gia tiên. Không có bộ riêng thì dùng khay sạch, đĩa lành lặn là được; cái cần giữ là sự ngay ngắn, không phải đồ quý.
Những dịp hay bày mâm thần linh riêng
Không phải ngày nào cũng cần một mâm thần linh đầy đủ. Theo tập quán của nhiều gia đình, mâm riêng thường xuất hiện vào những dịp dưới đây; ngày thường chỉ cần hương, hoa, nước.
- Ngày giỗ: mâm thần linh bày trước, hoặc khấn thần linh trong lễ tiên thường hôm trước, rồi mới đến mâm cỗ gia tiên.
- Các mâm trong dịp Tết: từ lễ cuối năm tới ngày hoá vàng, nhiều nhà dâng lễ thần linh ở mỗi lần cúng lớn; chi tiết từng mâm Tết là đề tài riêng.
- Chuyển đến nhà mới, sửa nhà lớn: nhiều gia đình khấn thần linh nơi ở mới trước khi đưa bát hương gia tiên về.
- Rằm, mùng một: nhà có ban thần linh riêng thường dâng hoa quả, nước, có khi thêm đĩa xôi; ít nhà bày mâm cơm.
- Việc vui của gia đình: đầy tháng, cưới hỏi, nhiều nhà có lễ báo thần linh và gia tiên cùng lúc.
- Ngày cuối năm âm lịch: có nhà làm lễ tạ thần linh sau một năm ở yên, thường gộp vào mâm tất niên cho gọn.
Những dịp lớn thì mâm thần linh đầy đủ hơn, ngày thường thì gọn lại. Nhà nào quen dâng nhiều hay ít là tuỳ sức; điều nhiều người lớn dặn là đều đặn và sạch sẽ hơn là to.
Nếu bạn mới ra ở riêng và chưa rõ nhà mình có giữ lễ thần linh vào những dịp này không, cách đơn giản nhất là gọi hỏi bố mẹ trước mỗi dịp lớn. Vài lần là bạn nắm được nếp, không cần sách nào.
Nhà chỉ có một bàn thờ thì làm thế nào
Căn hộ chung cư, nhà thuê, nhà ống thường chỉ có một bàn thờ hoặc một kệ thờ với một hai bát hương. Không có chỗ cho ban thần linh riêng, nhiều gia đình dùng chung một mâm cho cả thần linh và gia tiên. Khi khấn, người ta khấn thần linh trước, xin phép, rồi mới khấn mời gia tiên. Mâm vẫn chỉ một.
Một cách khác là chia mâm theo thời gian: bày đĩa xôi, gà, rượu, thắp hương khấn thần linh; đợi hương cháy được một lúc thì bày thêm cơm canh, món mặn và khấn gia tiên. Cách này giữ được thứ tự trước sau mà không cần hai bàn. Nhà bận rộn thì làm liền một lượt cũng được, không ai bắt phải đợi.
Nếu kệ thờ quá nhỏ, mâm cơm có thể đặt trên bàn phụ phía trước, cao gần bằng kệ thờ. Điều nhiều người lớn để ý là mâm phải đặt ngay ngắn, sạch sẽ, không đặt trên ghế ngồi hoặc dưới đất ở chỗ người qua lại. Một chiếc bàn gấp phủ khăn sạch là đủ tươm tất.
Nhà thuê còn có câu hỏi riêng: có nên cúng thần linh ở nhà không phải của mình không. Nhiều người vẫn khấn thần linh nơi mình đang ở, coi như chào "chủ đất" của chỗ mình sống. Có người chỉ cúng gia tiên. Không có cách nào bắt buộc; bạn làm theo điều mình thấy hợp và thoải mái.
Trình tự gợi ý cho ngày giỗ có hai mâm
Dưới đây là một trình tự gọn mà nhiều gia đình đang dùng vào ngày giỗ. Bạn đổi thứ tự theo nếp nhà; phần khấn đọc theo bản gia đình vẫn dùng.
- Lau dọn ban thần linh và ban gia tiên, thay nước, cắm hoa từ sáng sớm hoặc từ hôm trước.
- Bày mâm thần linh: xôi, gà, quả, trầu cau, rượu, nước. Thắp hương, khấn thần linh.
- Trong lúc hương cháy, hoàn tất món nóng cho mâm gia tiên: cơm, canh, món xào.
- Bày mâm gia tiên lên ban gia tiên hoặc bàn phụ; cơm canh để ra sau cùng cho còn nóng.
- Thắp hương, khấn mời gia tiên; con cháu lần lượt thắp hương, vái.
- Đợi hương gần tàn, khấn tạ, hạ mâm gia tiên trước hoặc hạ cả hai theo nếp nhà.
- Hạ lễ xong cả nhà ngồi ăn; đồ thừa cất tủ lạnh ngay.
Nếu nhà có lễ tiên thường hôm trước, phần thần linh có thể đã làm vào hôm đó. Ngày tính giỗ theo âm lịch, việc đổi sang dương lịch nên dùng lịch vạn niên hoặc công cụ đổi ngày đáng tin.
Những câu hỏi hay gây lo lắng
Có người lo rằng cúng gia tiên trước thần linh là "phạm", bày mâm thần linh thấp hơn là "thất lễ". Theo cách hiểu của đa số gia đình, thứ tự trước sau là phép lịch sự theo tập quán, không phải điều kiện để lễ "được nhận". Làm nhầm thứ tự thì lần sau sửa lại, không cần lo hay làm lễ tạ lỗi tốn kém.
Cũng có người được khuyên phải mời thầy về "an vị thần linh", "lập ban Thổ công" mới được cúng. Đây là chuyện riêng từng nhà; nhiều gia đình chưa từng mời thầy mà vẫn giữ lễ đều đặn. Nếu muốn lập ban thờ riêng, bạn có thể hỏi người lớn trong họ hoặc nhà chùa quen, và nên cân nhắc chi phí trong sức của gia đình.
Cuối cùng là chuyện mâm thần linh có cần món mặn không. Nhiều nhà dâng xôi gà, có nhà dâng chay, có nhà chỉ dâng hoa quả. Không có quy định chung; mâm nào sạch sẽ, chu đáo, hợp sức nhà mình là được.
Gặp lời khuyên nào khiến bạn lo hoặc phải chi thêm nhiều, hãy hỏi lại người lớn trong họ hoặc người giữ lễ lâu năm ở quê. Phần lớn những gì cả nhà vẫn làm qua nhiều đời đã là đủ, và nếp nhà mình là chỗ dựa vững hơn mọi lời đồn trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc cúng thần linh trước gia tiên không?
Không bắt buộc theo nghĩa luật lệ, nhưng nhiều gia đình giữ thứ tự này như phép lịch sự: xin phép thần linh nơi mình ở rồi mới mời ông bà. Có nhà chỉ cúng gia tiên; bạn theo nếp nhà mình.
Nhà chỉ có một bàn thờ có cần hai mâm không?
Không cần. Nhiều nhà dùng chung một mâm, khấn thần linh trước rồi khấn gia tiên. Nếu muốn giữ trước sau rõ hơn, có thể bày xôi gà khấn thần linh trước, sau đó mới bày cơm canh mời gia tiên.
Mâm thần linh thường gồm những gì?
Hay gặp là xôi, gà luộc, một đĩa quả, trầu cau, chén rượu và chén nước. Có nhà dâng cả mâm cơm giống mâm gia tiên. Không có danh sách bắt buộc, gọn và sạch là đủ.
Nhà thuê có nên cúng thần linh không?
Tuỳ quan niệm. Nhiều người vẫn khấn thần linh nơi mình đang sống như lời chào chủ đất; có người chỉ cúng gia tiên. Không có cách nào là bắt buộc, bạn chọn điều mình thấy hợp và thoải mái.
Lỡ cúng gia tiên trước thần linh thì có sao không?
Theo cách hiểu của đa số gia đình, thứ tự là phép lịch sự theo tập quán, không phải điều kiện của lễ. Lần sau làm lại theo thứ tự nhà mình quen là được, không cần làm lễ tạ lỗi tốn kém.
Mâm thần linh có cần đặt cao hơn mâm gia tiên không?
Ở nhiều nhà, ban thần linh nằm cao hơn hoặc ở gian chính nên mâm thần linh đặt ở đó. Nhà chỉ có một kệ thờ thì đặt khay nhỏ trước bát hương thần linh, không cần kê cao thêm.