Tết Đông chí rơi vào ngày tiết Đông chí, thường là 21 hoặc 22 tháng 12 dương lịch; nhiều gia đình gốc Hoa và một số nhà ở Nam Bộ làm lễ gia tiên với món chính là chè trôi nước (thang viên), có nhà dâng thêm mâm cơm. Phần lớn gia đình người Kinh ở miền Bắc và miền Trung không làm lễ riêng cho ngày này.
Bài này viết cho hai nhóm người đọc: người có gia đình bên nội hoặc bên ngoại gốc Hoa muốn hiểu và giữ nếp, và người tò mò vì sao hàng xóm nấu chè trôi nước vào một ngày giữa tháng Mười Hai. Bài nói về mâm cúng, cách bày, ý nghĩa dân gian của các món; phần thiên văn chỉ nói vừa đủ hiểu.
Đông chí là ngày gì
Đông chí là một trong hai mươi bốn tiết khí, là ngày mà ở Bắc bán cầu ban ngày ngắn nhất và ban đêm dài nhất trong năm. Sau Đông chí, ngày bắt đầu dài dần. Vì tính theo vị trí Mặt Trời, ngày dương lịch của Đông chí gần như cố định, thường là 21 hoặc 22 tháng 12, còn ngày âm lịch thì rơi vào khoảng tháng Mười Một âm lịch, đổi theo từng năm.
Với người xưa, ngày đêm dài nhất là mốc “âm cực dương sinh”: cái lạnh, cái tối lên đến đỉnh thì bắt đầu lùi. Nhiều nền văn hoá ở Bắc bán cầu có lễ quanh thời điểm này. Ở Trung Hoa, Đông chí từng là một dịp rất lớn, có nơi ví “Đông chí lớn như Tết”. Người Hoa di cư sang Việt Nam mang theo nếp ấy, và đến nay nhiều gia đình ở Chợ Lớn và các đô thị khác vẫn giữ.
Ở miền Bắc Việt Nam, Đông chí lại là lúc rét thật sự bắt đầu. Người lớn tuổi ở nông thôn quen dùng mốc này để tính chuyện chăm mạ, che chắn chuồng trại, chuẩn bị cho tháng Chạp. Nhưng đó là việc của nhà nông theo tiết khí, không đi kèm một mâm cúng riêng như ở các gia đình gốc Hoa.
Ở Việt Nam, vì khí hậu phía Nam không có mùa đông rõ, và vì Tết Nguyên Đán đã gần, Đông chí không trở thành tết lớn của người Kinh. Nhưng chè trôi nước ngày Đông chí đã đi vào đời sống của nhiều gia đình Nam Bộ, không phân biệt gốc Kinh hay gốc Hoa.
Mâm cúng Đông chí thường thấy ở các gia đình
Mức độ khác nhau rất nhiều giữa các nhà. Bảng dưới gom ba kiểu thường gặp.
| Kiểu nhà | Lễ vật thường có | Ghi chú |
|---|---|---|
| Gia đình gốc Hoa giữ nếp đầy đủ | Chè trôi nước, mâm cơm có gà luộc, thịt heo, bánh, trái cây, trà, rượu | Cả nhà sum họp bữa tối, có nhà mời họ hàng |
| Gia đình Nam Bộ quen ăn chè Đông chí | Vài chén chè trôi nước, đĩa trái cây, hương, hoa | Lễ nhỏ buổi chiều tối, chè nấu đủ cả nhà ăn |
| Gia đình người Kinh ít làm | Không lễ riêng; có nhà thắp hương thường lệ | Có thể chỉ nấu chè cho vui |
| Nhà có người ăn chay | Chè trôi nước nhân đậu xanh hoặc mè đen, trái cây, trà | Không cần mâm mặn |
Chè trôi nước là điểm chung của hầu hết các nhà có làm lễ. Phần mâm cơm, mâm mặn tuỳ thuộc vào nếp từng gia đình và từng nhóm cộng đồng gốc Hoa (người gốc Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hải Nam có thể có những món khác nhau).
Vì sao lại là chè trôi nước
Viên tròn, ăn khi ấm. Chè trôi nước, người Hoa gọi là thang viên, gồm những viên bột nếp tròn nấu trong nước đường gừng. Theo cách giải thích phổ biến, hình tròn gợi sự sum vầy, trọn vẹn; nước gừng nóng hợp với ngày lạnh nhất năm.
Ăn chè thêm một tuổi. Trong một số gia đình gốc Hoa có cách nói vui rằng ăn chè trôi nước ngày Đông chí là “thêm một tuổi”, vì xưa Đông chí từng được coi như mốc đầu năm mới theo một số cách tính lịch. Đây là câu nói dân gian, không phải phép tính tuổi.
Viên trắng, viên hồng. Nhiều nhà nặn hai màu: viên trắng và viên hồng hoặc đỏ. Có nhà nặn viên to có nhân, viên nhỏ không nhân. Màu đỏ, hồng trong quan niệm của nhiều gia đình gốc Hoa gắn với niềm vui.
Mỗi vùng một món khác. Ở miền Bắc Trung Hoa, món Đông chí phổ biến lại là sủi cảo. Ở Việt Nam, vì phần lớn người Hoa có gốc từ các tỉnh phía Nam Trung Hoa, chè trôi nước là món quen thuộc hơn.
Bày mâm cúng Đông chí ở nhà
Trình tự gọn cho gia đình muốn làm một lễ nhỏ chiều tối ngày Đông chí:
- Xem lịch để biết ngày Đông chí năm đó là 21 hay 22 tháng 12. Nhiều gia đình cúng vào chiều tối ngày Đông chí, có nhà cúng từ tối hôm trước.
- Nấu chè trôi nước: nặn viên, luộc chín, thả vào nồi nước đường có gừng đập dập hoặc thái sợi.
- Múc chè ra vài chén nhỏ, mỗi chén vài viên, chan nước đường vừa phải. Có nhà bày số chén theo số người trong nhà hoặc theo số bát hương, có nhà chỉ một hai chén.
- Bày chén chè phía trước bát hương, đĩa trái cây phía sau, hoa hai bên. Nếu có mâm cơm, đặt mâm cơm ở giữa.
- Thắp hương, khấn theo cách quen của gia đình. Nhiều nhà gốc Hoa còn dâng trà, rót rượu.
- Khi hương tàn, hạ lễ, cả nhà cùng ăn chè, ăn cơm tối. Đây là lúc nhiều gia đình coi là chính: một bữa sum họp giữa mùa lạnh.
Nếu nhà có bàn thờ Ông Địa, Thần Tài hay các ban thờ khác theo nếp người Hoa, nhiều gia đình đặt thêm chén chè ở đó. Việc này tuỳ nếp từng nhà.
Viên trôi nước cho mâm cúng: nhân, màu và kích cỡ
Viên trôi nước cúng Đông chí ở nhiều nhà có hai loại. Loại nhỏ không nhân, bằng đầu ngón tay, nặn rất nhiều, trắng và hồng xen nhau. Loại to hơn có nhân, thường là đậu xanh, mè đen hoặc đậu phộng giã với đường. Có nhà chỉ làm một loại, có nhà làm cả hai để người lớn ăn viên nhân, trẻ con ăn viên nhỏ.
Màu hồng, đỏ ngày trước thường lấy từ gấc hoặc củ dền; ngày nay nhiều nhà dùng phẩm màu thực phẩm. Nên dùng màu từ rau củ hoặc phẩm màu có nhãn rõ ràng, dùng ít, vì chè cúng xong cả nhà sẽ ăn. Viên trắng không màu vẫn trọn ý.
Chén chè đặt lên bàn thờ thường được múc gọn, viên nổi đều trên mặt nước đường, không để tràn. Nhiều nhà đặt chén chè trên đĩa lót nhỏ để bê lên bàn thờ cao cho chắc tay. Nước đường có gừng nên nấu sánh vừa; quá đặc thì nguội sẽ kết lại, viên dính vào nhau, nhìn không đẹp khi hạ lễ.
Đông chí ở Chợ Lớn và các đô thị Nam Bộ
Vào những ngày gần Đông chí, ở các khu có đông người Hoa sinh sống như khu Chợ Lớn của Thành phố Hồ Chí Minh, các tiệm bột, tiệm chè bán nhiều bột nếp, viên trôi nước làm sẵn. Nhiều gia đình đi làm không có thời gian nặn thì mua viên làm sẵn về nấu, hoặc mua chè nấu sẵn.
Ở các tỉnh Nam Bộ có cộng đồng gốc Hoa như Cần Thơ, An Giang, Vĩnh Long, Đồng Nai, nhiều gia đình người Kinh sống lâu năm cạnh người Hoa cũng có thói quen nấu chè trôi nước ngày này, dù không làm lễ. Ranh giới giữa “tết của người Hoa” và “món ăn mùa của cả xóm” ở nhiều nơi đã mờ đi một cách tự nhiên.
Người từ miền Bắc vào sống ở Nam Bộ, nếu được hàng xóm biếu chè trôi nước vào Đông chí, có thể nhận như một món quà mùa. Không cần phải làm lễ đáp lại; một lời cảm ơn và hỏi chuyện về nếp nhà họ là đủ thân tình.
Làm gọn và an toàn khi nấu chè cúng
Viên bột nếp dẻo, trơn, rất dễ làm trẻ nhỏ và người già hóc. Với trẻ dưới năm tuổi, nên nặn viên thật nhỏ hoặc cắt đôi viên trước khi cho ăn, và có người lớn ngồi cạnh. Người già răng yếu, khó nuốt cũng nên ăn viên nhỏ, ăn chậm.
Chè nấu nhiều đường; người phải kiêng đường nên nấu riêng một phần ít ngọt. Nhà nào muốn gọn có thể chỉ nấu một nồi nhỏ, đủ cho bữa tối, không cần nấu dư để biếu. Chè để qua đêm cất tủ mát, hâm lại trước khi ăn; viên bột để lâu sẽ cứng và bở, nên nấu vừa đủ.
Viên bột mua sẵn nên chọn loại có nhãn, ngày sản xuất rõ ràng, để ngăn đá nếu chưa nấu ngay. Bột nếp để ở nhiệt độ phòng nhiều giờ, nhất là khi đã nặn viên có nhân, dễ chua. Viên đã nấu chín mà còn thừa không nên để lại nhiều ngày, vì mất ngon và dễ hỏng.
Nếu không có thời gian nấu, một gói viên làm sẵn, một ít gừng và đường là xong trong hai mươi phút. Mâm Đông chí gọn nhất ở nhiều nhà chỉ là một chén chè và nén hương trước bữa tối.
Người Kinh có nên làm Tết Đông chí?
Không có lý do gì phải làm, cũng không có lý do gì để không làm. Phần lớn gia đình người Kinh không có Đông chí trong lịch lễ của mình, và các bậc ông bà cũng không nhắc tới. Nhà nào kết hôn với gia đình gốc Hoa, hoặc lớn lên ở khu phố có người Hoa, thường làm theo nếp đó một cách tự nhiên.
Nếu muốn thêm một dịp sum họp cuối năm trước khi bước vào bận rộn của tháng Chạp, một nồi chè trôi nước tối Đông chí là lựa chọn nhẹ nhàng: không tốn kém, trẻ con thích, và có câu chuyện để kể về ngày ngắn nhất năm. Phần thắp hương thì theo niềm tin của mỗi nhà.
Điều nên tránh là gán cho Đông chí những lời đồn như “không cúng sẽ xui cả năm” hay “ngày âm khí nặng, phải tránh làm việc lớn”. Đây là một mốc thiên văn và một tết của nếp ăn uống, không phải ngày để lo sợ.
Câu hỏi thường gặp
Tết Đông chí năm nay vào ngày nào?
Đông chí là tiết khí theo vị trí Mặt Trời, thường rơi vào ngày 21 hoặc 22 tháng 12 dương lịch. Ngày âm lịch tương ứng nằm trong tháng Mười Một âm lịch và đổi theo từng năm. Tra lịch có ghi tiết khí để biết chính xác.
Người Việt có ăn Tết Đông chí không?
Phần lớn gia đình người Kinh không làm lễ riêng. Tết Đông chí được giữ chủ yếu trong cộng đồng gốc Hoa và ở một số gia đình Nam Bộ quen nấu chè trôi nước ngày này. Đây là khác biệt nếp sống giữa các cộng đồng.
Chè trôi nước Đông chí khác chè trôi nước ngày thường không?
Về cách nấu thì gần giống: viên bột nếp có hoặc không nhân, nấu trong nước đường gừng. Ngày Đông chí nhiều nhà nặn thêm viên màu hồng, đỏ, viên nhỏ không nhân, và nấu để cả nhà cùng ăn sau lễ.
Mâm cúng Đông chí có cần mâm mặn không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình chỉ cúng chè trôi nước và trái cây. Gia đình gốc Hoa giữ nếp đầy đủ thì dâng thêm mâm cơm có gà, thịt, bánh. Làm mức nào là theo nếp và điều kiện của từng nhà.
Trẻ nhỏ ăn chè trôi nước cần lưu ý gì?
Viên bột nếp dẻo và trơn nên dễ gây hóc. Trẻ nhỏ nên ăn viên đã cắt nhỏ, ngồi yên khi ăn, có người lớn bên cạnh. Không cho trẻ vừa chạy vừa ăn, và không ép trẻ ăn hết viên to.
Có cần đốt vàng mã dịp Đông chí không?
Một số gia đình gốc Hoa có dùng giấy tiền trong lễ Đông chí theo nếp riêng, nhiều nhà khác không dùng. Nếu dùng thì vừa đủ, hoá trong chậu ở nơi thoáng, xa vật dễ cháy, không đốt trong căn hộ hay hành lang chung cư.