Theo tập quán phổ biến, nhiều gia đình tránh đặt lên mâm cúng những món có mùi tanh nồng như mắm tôm, mắm tép; món quá cay; món đã nếm dở hoặc ăn dở; và thịt của một số con vật mà vùng mình coi là không hợp lễ, như thịt chó, thịt mèo. Danh sách kiêng mỗi nơi một khác, có nhà kiêng rất nhiều, có nhà gần như không kiêng gì.
Bài này gom những món hay được nhắc là "không đặt lên mâm cúng", nói lý do người ta thường đưa ra, và chỉ ra chỗ nào là quan niệm dân gian, chỗ nào là lẽ thường về vệ sinh và phép lịch sự. Mục đích không phải doạ ai bày sai là "phạm", mà giúp người tự lo mâm hiểu vì sao người lớn dặn như vậy, để chọn món cho yên lòng cả nhà.
Vì sao lại có món kiêng trên mâm cúng
Hầu hết các điều kiêng trên mâm cúng có thể giải thích bằng cùng một ý: mâm cúng là bữa cơm mời người trên, nên phải là bữa cơm chỉn chu nhất. Món có mùi quá nồng, món làm người ăn khó chịu, món nhà mình cho là kém sang, món đã có người ăn trước, đều bị coi là không xứng để mời. Nhìn theo cách này, phần lớn điều kiêng là phép lịch sự được nâng lên thành tập quán.
Một nhóm điều kiêng khác đến từ quan niệm về sự thanh tịnh, chịu ảnh hưởng của đạo Phật và các tín ngưỡng dân gian: hạn chế sát sinh vào ngày rằm, tránh món "nặng mùi" khi dâng lễ ở ban Phật, tránh thịt một số con vật được coi là gần gũi với người. Nhóm này thay đổi nhiều theo vùng, theo đạo, theo từng nhà.
Nhóm thứ ba đơn giản là chuyện an toàn và vệ sinh: đồ ôi, đồ sống, đồ không rõ nguồn gốc. Ngày xưa không ai gọi đó là an toàn thực phẩm, nhưng người lớn vẫn dặn "đồ cúng phải tươi, phải sạch", vì đồ cúng sau đó cả nhà sẽ ăn.
Hiểu ba nhóm lý do này giúp bạn phân biệt: chỗ nào là nếp nhà nên giữ cho êm, chỗ nào là lẽ thường nên giữ dù nhà có kiêng hay không, và chỗ nào chỉ là lời đồn không cần lo.
Những món hay được nhắc là nên tránh
Bảng dưới gom các món hay được nhắc đến khi nói về kiêng kỵ mâm cúng, kèm lý do thường nêu. Mức kiêng khác nhau rất nhiều giữa các vùng và các nhà.
| Nhóm món | Ví dụ hay gặp | Lý do thường nêu | Mức phổ biến |
|---|---|---|---|
| Mùi tanh nồng | Mắm tôm, mắm tép, mắm tôm chua, món có nhiều mắm | Mùi mạnh, không hợp không khí trang nghiêm; khó chịu với khách | Khá phổ biến |
| Món quá cay | Món nhiều ớt, tiêu cay xé | Món mời người trên nên nêm vừa; có nhà coi vị cay là "nóng" | Phổ biến vừa |
| Món đã nếm, ăn dở | Đĩa đã gắp trước, nồi đã nếm bằng đũa của mình | Như mời khách đồ thừa; thiếu kính trọng | Gần như mọi nhà |
| Thịt một số con vật | Thịt chó, thịt mèo; có nơi kiêng thêm vịt, ngan vào một số dịp | Quan niệm từng vùng; thịt "không sạch" hoặc gần gũi người | Khác nhau theo vùng |
| Món chay ở ban Phật có ngũ vị tân | Hành, tỏi, hẹ, kiệu, nén | Theo nếp ăn chay nhà Phật | Nhà thờ Phật |
| Đồ ôi, đồ không rõ nguồn | Món để qua đêm ngoài tủ, đồ mua vội không rõ nơi làm | Không sạch, không an toàn khi cả nhà ăn sau lễ | Lẽ thường |
Cột "mức phổ biến" chỉ mang tính gợi ý. Có làng ven biển cúng cả món mắm đặc sản của quê, coi đó là sản vật tự hào; có nhà ở thành phố cúng món nhà vẫn ăn mà không kiêng thứ gì. Nếp của nhà nào thì nhà đó giữ.
Nếm thức ăn: chuyện nhỏ mà nhà nào cũng dặn
Vì sao không nếm. Gần như mọi gia đình đều dặn: món nấu để cúng thì không nếm bằng đũa, thìa của mình rồi đặt lên mâm. Lý do dễ hiểu: mời người trên mà món đã có người ăn trước là thiếu kính trọng.
Nếu cần nêm thì sao. Người nấu có kinh nghiệm thường nêm theo tay quen. Nếu phải nếm, nhiều nhà dùng một chiếc thìa riêng, múc ra bát nhỏ để nếm, không cho thìa đã nếm trở lại nồi. Đây vừa là phép lễ vừa là vệ sinh bếp.
Chia món trước khi bày. Món nấu nhiều để cả nhà ăn sau lễ thì múc phần dâng ra đĩa riêng trước, phần còn lại ai ăn trước cũng được. Như vậy không ai phải nhịn đói chờ hạ lễ.
Đồ mua sẵn. Gà, xôi, giò mua sẵn thì không có chuyện nếm, nhưng nên mở ra kiểm mùi, kiểm độ chín trước khi bày. Món có mùi lạ thì không đặt lên mâm.
Trẻ nhỏ bốc ăn trước. Nhà có trẻ nhỏ hay bị bé bốc vụng một miếng. Nhiều nhà nhẹ nhàng giải thích với bé, chia cho bé một phần riêng, chứ không mắng hay doạ.
Thịt một số con vật và khác biệt giữa các vùng
Chỗ dễ gây tranh cãi nhất là danh sách con vật "không được cúng". Ở nhiều nơi miền Bắc, thịt chó và thịt mèo bị coi là không hợp lễ gia tiên, dù có người vẫn ăn trong đời thường. Lý do thường nêu là hai con vật gần gũi với người, hoặc bị coi là "không sạch" trong quan niệm cũ. Ở một số nơi, người ta tránh thêm thịt vịt, ngan vào ngày đầu tháng, đầu năm vì cho rằng không hợp. Ở nhiều nơi khác lại không kiêng những điều này.
Có những món đặc sản của từng vùng mà vùng khác thấy lạ: ví dụ nhiều nhà vùng sông nước cúng món cá, món tôm của quê; vùng biển cúng hải sản; vùng núi cúng thịt rừng gác bếp nay đã thay bằng thịt nuôi. Đó là cách người ta dâng sản vật của nơi mình sống. Gọi món của vùng khác là "sai" thì không công bằng.
Nếu bạn đi làm dâu, làm rể ở vùng khác, cách an toàn nhất là hỏi thẳng người lớn bên đó: nhà mình không đặt món gì lên mâm. Câu hỏi này cho thấy bạn tôn trọng nếp nhà, và đỡ cho bạn khỏi vô tình bày món mà cả nhà ngại.
Còn những lời đồn trên mạng kiểu "cúng món này là gia tiên không về", "đặt món kia là rước xui", thì không có căn cứ trong sách tập quán phổ biến, cũng không cần lo. Nếp nhà mình và lòng chu đáo mới là điều nhiều người lớn coi trọng.
Những thứ nên tránh vì lẽ thường, nhà nào cũng nên giữ
Dù nhà bạn không kiêng gì theo quan niệm, vẫn có vài thứ nên tránh trên mâm cúng vì lý do vệ sinh, an toàn và tôn trọng người cùng ăn.
- Đồ ôi, đồ để qua đêm ngoài tủ: sau lễ cả nhà sẽ ăn, đồ ôi là rủi ro ngộ độc.
- Đồ sống, đồ tái dễ hỏng: gỏi sống, thịt tái, hải sản sống để lâu ở nhiệt độ phòng rất nhanh hỏng.
- Đồ ăn không rõ nguồn gốc: mua vội ở nơi không rõ ràng, không biết làm từ hôm nào.
- Món có xương nhỏ, dễ hóc nếu nhà có trẻ: không phải kiêng, nhưng nên bày cách để khi hạ lễ người lớn gỡ xương cho trẻ.
- Đồ nhiều chất bảo quản, phẩm màu đậm: xôi nhuộm phẩm màu quá đậm, giò chả dai bất thường; nên chọn nơi làm tin cậy.
- Rượu pha, rượu không rõ nguồn: chén rượu cúng nhỏ, nhưng sau lễ có người uống; dùng rượu có nguồn gốc rõ ràng.
Những điều này không thuộc chuyện tâm linh, chỉ là chăm lo cho chính gia đình mình. Mâm cúng tươm tất trước hết là mâm sạch.
Riêng với người già, trẻ nhỏ và người đang mang thai trong nhà, sau lễ nên ưu tiên cho họ phần món đã nấu chín kỹ, còn nóng; những món nguội đã bày lâu thì để người khoẻ ăn hoặc hâm lại cho thật sôi.
Hỏi người lớn thế nào để nắm đủ nếp kiêng của nhà mình
Nếp kiêng của mỗi nhà thường không ghi ở đâu, chỉ nằm trong trí nhớ của người lớn. Vài câu hỏi cụ thể dưới đây giúp bạn nắm nhanh, thay vì hỏi chung chung "nhà mình kiêng gì".
- Có món nào nhà mình không bao giờ đặt lên mâm gia tiên, kể cả ngày thường?
- Ngày rằm, mùng một nhà mình cúng chay hay mặn; nếu chay thì có kiêng hành tỏi không?
- Ngày giỗ ông, giỗ bà có món nào nhất định phải có, món nào nhất định tránh?
- Mâm dâng ở ban thần linh và ban gia tiên có khác nhau về món không?
- Nhà mình có dùng mắm, món cay, món của quê trong mâm cúng không?
- Có điều gì kiêng riêng trong thời gian nhà có tang hoặc có người mới mất không?
- Những điều kiêng này học từ ai, áp vào dịp nào; nếu ở nhà riêng xa quê thì nên giữ điều nào?
Ghi lại câu trả lời ngay bên cạnh danh sách đồ cúng. Lần sau người khác trong nhà lo lễ cũng có chỗ tra, nếp nhà nhờ vậy được giữ đều hơn.
Nếu mỗi người lớn trả lời một kiểu, bạn có thể ghi cả hai, rồi hỏi người đang giữ bàn thờ chính của dòng mình để chọn một cách chung.
Khi người lớn trong nhà kiêng nhiều, người trẻ thấy rườm rà
Không ít người trẻ thấy danh sách kiêng của bố mẹ, ông bà quá dài, có điều nghe không hợp lý. Ngược lại, người lớn thấy con cháu bày món tuỳ tiện là thiếu lễ. Cả hai đều đang quan tâm tới mâm cúng theo cách của mình.
Một cách nói chuyện nhẹ nhàng là hỏi để hiểu, không phải để cãi: "Ngày trước nhà mình kiêng món này vì sao hả mẹ?" Thường câu trả lời sẽ là một câu chuyện của gia đình, của làng, đáng nghe. Hiểu rồi, bạn có thể giữ những điều kiêng mà cả nhà coi trọng, và thưa chuyện về những điều thấy quá phiền.
Khi chính bạn là người giữ lễ, bạn có quyền đặt nếp mới cho gia đình nhỏ của mình, miễn là giữ được sự chỉn chu và tôn trọng. Những điều kiêng hợp lẽ thường như không nếm món, không bày đồ ôi thì nên giữ. Những điều kiêng mang tính vùng miền thì giữ khi về quê, linh hoạt khi ở nhà riêng, không ai trách.
Câu hỏi thường gặp
Mắm tôm có được đặt lên mâm cúng không?
Nhiều gia đình tránh vì mùi tanh nồng, không hợp không khí trang nghiêm. Có nơi coi mắm là sản vật quê nên vẫn dâng. Bạn hỏi người lớn trong nhà; nếu chưa rõ thì để mắm tôm cho bữa ăn sau lễ là cách an toàn.
Nấu món cúng có được nếm không?
Nhiều nhà dặn không nếm bằng đũa, thìa của mình rồi đặt lên mâm. Nếu cần nêm, dùng thìa riêng múc ra bát nhỏ để nếm, không cho thìa đã nếm vào lại nồi. Cách này vừa đúng lễ vừa sạch.
Thịt vịt có được cúng không?
Tuỳ vùng và tuỳ nhà. Có nơi tránh thịt vịt, ngan vào ngày đầu tháng, đầu năm; nhiều nơi vẫn cúng bình thường. Đây là quan niệm từng vùng, không phải quy định chung, bạn theo nếp gia đình mình.
Món cay có được đặt lên mâm cúng không?
Món có chút ớt vẫn được nhiều nhà bày, nhưng món quá cay thường được tránh vì món mời người trên nên nêm vừa. Bạn có thể để ớt riêng ra đĩa nhỏ cho bữa ăn sau lễ.
Bày nhầm món nhà mình kiêng thì có sao không?
Theo cách hiểu của đa số gia đình, điều kiêng là phép lịch sự theo tập quán, không phải điều kiện của lễ. Nếu nhận ra, bạn lặng lẽ cất món đó đi, lần sau nhớ là được, không cần lo lắng hay làm lễ tạ.
Đồ ăn mua sẵn có nên cúng không?
Được. Điều cần chú ý là nguồn tin cậy, món chín kỹ, còn nóng hoặc được giữ lạnh đúng, không có mùi lạ. Bày ra đĩa nhà mình, bỏ hết bao bì trước khi đặt lên mâm để mâm tươm tất.