Trong một gia đình có người theo Công giáo, Tin Lành, Phật giáo hay không theo tôn giáo nào, ngày giỗ và ngày Tết vẫn có thể là ngày chung của cả nhà: người giữ nếp cúng thì cúng, người khác tín ngưỡng bày tỏ lòng nhớ ơn theo cách của mình, và mọi người cùng ngồi một mâm cơm sau lễ. Điểm chung giữa các niềm tin là lòng hiếu kính với ông bà, cha mẹ; khác nhau là cách thể hiện.
Bài viết theo hướng thực tế cho gia đình: ai lo việc gì, cách chia việc khi người đứng lễ khác đạo, những điều nên hỏi nhau, và những câu nói dễ làm tổn thương. Bài không giảng giáo lý của tôn giáo nào. Mọi chi tiết về điều được và không được trong một tôn giáo, bạn nên hỏi linh mục, mục sư, chư tăng hay người có trách nhiệm trong cộng đồng tín ngưỡng của người đó.
Lòng hiếu kính là điểm chung
Ngày giỗ trong văn hoá Việt trước hết là ngày nhớ người đã mất và ngày con cháu tụ họp. Phần lớn các tôn giáo có mặt ở Việt Nam đều coi trọng việc hiếu kính cha mẹ, ông bà, và có cách riêng để tưởng nhớ người đã khuất. Bắt đầu từ điểm chung đó giúp các thành viên khác tín ngưỡng thấy mình cùng phía, chứ không phải hai phe.
Khác nhau nằm ở hình thức: có người thắp hương và khấn, có người cầu nguyện theo cách của đạo mình, có người đặt một bó hoa, có người chỉ đứng lặng một lúc. Trong nhiều gia đình, những hình thức đó đã cùng tồn tại bên một mâm cơm từ nhiều đời.
Gia đình nào bàn được với nhau về điểm chung trước, rồi mới bàn tới hình thức, thường ít xảy ra hiểu lầm. Ngược lại, nếu bắt đầu bằng câu hỏi "có thắp hương không" thì cuộc nói chuyện dễ thành tranh cãi về đúng sai.
Cách bày tỏ thường gặp theo từng tín ngưỡng
Bảng dưới chỉ mô tả ở mức phổ biến, để người trong nhà hiểu nhau hơn. Mỗi cộng đồng, mỗi người có cách riêng; muốn biết chính xác, hãy hỏi người có trách nhiệm trong tín ngưỡng đó.
| Người trong nhà | Cách bày tỏ thường gặp ngày giỗ | Nên hỏi trước |
|---|---|---|
| Theo nếp thờ cúng gia tiên | Bày mâm, thắp hương, khấn, hoá vàng theo nếp nhà | Người khác đạo trong nhà muốn tham gia phần nào |
| Theo Công giáo | Từ giữa thập niên 1960, Giáo hội Công giáo tại Việt Nam đã có hướng dẫn cho phép giáo dân bày tỏ lòng kính nhớ tổ tiên như cúi đầu, thắp hương trước bàn thờ; nhiều gia đình còn xin lễ cầu nguyện cho người đã mất | Người đó có muốn thắp hương không, có muốn xin lễ ở nhà thờ cùng ngày không |
| Theo Tin Lành | Nhiều hội thánh không thắp hương, không dâng đồ ăn, mà tưởng nhớ bằng cầu nguyện, lễ tưởng niệm, đặt hoa | Người đó muốn có mặt thế nào, có muốn nói vài lời tưởng nhớ không |
| Theo Phật giáo | Nhiều người cúng chay, tụng kinh hoặc đi chùa cầu siêu cho người mất | Có muốn một phần lễ chay, có muốn làm lễ ở chùa không |
| Không theo tôn giáo nào | Có người vẫn thắp hương theo nếp nhà, có người chỉ cúi đầu, đặt hoa | Người đó thấy thoải mái với việc nào |
Bảng không xếp hạng cách nào đúng hơn. Mỗi ô "nên hỏi trước" là một câu hỏi thật, nên được hỏi bằng sự tò mò và tôn trọng, không phải để thử lòng nhau.
Chia việc khi người lo ngày giỗ khác tín ngưỡng
Khi người con trưởng theo đạo khác. Trong nhiều nhà, người con trưởng theo nếp là người đứng lễ. Nếu người đó theo Tin Lành hay một đạo không thắp hương, gia đình có thể nhờ em trai, em gái hay chú bác đứng lễ phần cúng, còn người con trưởng lo phần khác như mời khách, đứng đầu bữa cơm, nói lời tưởng nhớ.
Khi con dâu, con rể khác đạo. Người dâu, rể khác đạo có thể phụ phần nấu nướng, bày mâm, đón khách mà không cần tham gia phần nghi lễ không hợp với niềm tin của mình. Nếu họ muốn thắp hương, đó là lựa chọn của họ, không ai nên ép hoặc cấm.
Khi người được giỗ là người theo đạo khác. Có gia đình mà ông hay bà theo Công giáo, con cháu lại thờ cúng theo nếp dân gian, hoặc ngược lại. Nhiều nhà làm hai phần: một buổi lễ cầu nguyện theo đạo của người đã mất, và một mâm cơm gia đình theo nếp nhà.
Khi giữ bàn thờ. Ai giữ bàn thờ, bàn thờ đặt ở nhà ai khi người giữ nếp cũ không còn, là việc lớn của gia đình và dòng họ. Nên bàn kỹ, có mặt người lớn, và ghi lại điều đã thống nhất.
Những câu nói dễ làm tổn thương
Trong những ngày giỗ, Tết, khi đông người và nhiều cảm xúc, vài câu nói tưởng vô tình lại để lại vết thương lâu: "theo đạo rồi thì bỏ ông bà", "cúng bái là mê tín", "không thắp hương thì đừng về giỗ". Những câu đó đặt người nghe vào thế phải chọn giữa niềm tin và gia đình — một lựa chọn không ai muốn phải làm.
Ở cả hai phía đều có những câu nên tránh. Người giữ nếp cúng không nên coi người khác đạo là bất hiếu; người khác đạo không nên gọi việc cúng của gia đình là mê tín hay sai lầm. Mỗi bên giữ niềm tin của mình mà không cần chứng minh bên kia sai.
Nếu đã lỡ nói, một lời xin lỗi riêng sau ngày giỗ thường đủ để hàn gắn. Còn nếu bạn là người nghe, có thể bình tĩnh nói lại điều mình thật sự nghĩ: mình vẫn nhớ ông bà, chỉ là nhớ theo cách khác.
Chuẩn bị một ngày giỗ chung cho cả nhà
Ví dụ giả định một gia đình có người con gái theo Công giáo sau khi lấy chồng, và anh trai giữ nếp cúng ở quê:
- Vài tuần trước: anh trai gọi báo ngày giỗ, hỏi em gái có về được không và muốn tham gia phần nào.
- Em gái hỏi linh mục xứ nếu còn băn khoăn về việc thắp hương, và có thể xin một thánh lễ cầu nguyện cho bố mẹ vào ngày gần đó.
- Ngày giỗ: anh trai đứng lễ, em gái phụ bày mâm, đặt một bó hoa riêng của mình lên bàn thờ.
- Lúc khấn, em gái đứng cùng cả nhà, cúi đầu hoặc thắp hương tuỳ lựa chọn của mình.
- Sau lễ, cả nhà ngồi ăn chung, kể chuyện về bố mẹ.
- Em gái kể lại cho cả nhà biết về thánh lễ cầu nguyện, như một phần của ngày nhớ bố mẹ.
Trường hợp trên chỉ là một ví dụ; chi tiết mỗi nhà khác. Điểm đáng giữ là mỗi người đều có một việc, và không ai bị đặt ra ngoài.
Ngày Tết trong nhà nhiều tín ngưỡng
Ngày Tết đông người hơn ngày giỗ, và cũng nhiều nghi lễ hơn: cúng tất niên, giao thừa, sáng mùng một, hoá vàng. Một số cách nhiều gia đình dùng để mọi người cùng đón Tết thoải mái:
- Báo trước giờ cúng để người không tham gia biết lúc nào nên có mặt, lúc nào có thể làm việc khác.
- Không xếp người khác đạo vào việc thắp hương, hoá vàng nếu họ không muốn; nhờ họ việc khác như đón khách, bày bánh mứt.
- Với người Công giáo, mùng hai Tết thường là ngày cộng đoàn cầu nguyện cho ông bà tổ tiên; gia đình có thể sắp lịch thăm hỏi để họ đi lễ được.
- Với người Phật giáo, đi chùa đầu năm có thể là dịp cả nhà cùng đi, ai muốn vào lễ thì vào, ai muốn đứng ngoài thì đứng ngoài.
- Mâm cơm Tết là phần chung: cả nhà cùng ngồi, cùng chúc nhau, không phân biệt ai theo đạo nào.
Khi mỗi người được giữ niềm tin của mình, ngày Tết của gia đình nhiều tín ngưỡng có khi lại phong phú hơn, vì có thêm những cách khác nhau để cùng nhớ ông bà.
Con cháu lớn lên giữa nhiều niềm tin
Trẻ em trong gia đình nhiều tín ngưỡng thường hỏi những câu rất thẳng: vì sao bà thắp hương mà mẹ không, vì sao ngày giỗ nhà nội khác nhà ngoại. Những câu hỏi đó là dịp tốt để người lớn giải thích rằng mỗi người nhớ ông bà theo một cách, và các cách đó đều đáng tôn trọng.
Nhiều gia đình cho trẻ cùng tham gia phần chung — xếp hoa, rửa quả, ngồi nghe kể chuyện về ông bà — và để trẻ tự chọn phần nghi lễ khi lớn hơn. Khi trẻ thấy cả bố và mẹ, cả nội và ngoại cùng ngồi một mâm cơm ngày giỗ, trẻ học được điều quan trọng hơn mọi lời giảng: gia đình có thể khác nhau mà vẫn thương nhau.
Tránh đặt trẻ vào thế phải chọn phe, như hỏi "con theo bà hay theo mẹ", hoặc dùng trẻ để chuyển lời trách móc giữa người lớn. Chuyện tín ngưỡng của trẻ là chuyện của bố mẹ trẻ, và sau này là của chính trẻ.
Khi bất đồng kéo dài
Không phải gia đình nào cũng tìm được tiếng nói chung ngay. Có khi bất đồng về việc giữ bàn thờ, về việc người theo đạo khác có được đứng lễ không, kéo dài nhiều năm. Trong những trường hợp đó, mời một người lớn trong họ mà cả hai bên đều kính trọng đứng ra nói chuyện thường hiệu quả hơn tranh luận giữa anh chị em với nhau.
Cũng có thể hỏi ý kiến người có trách nhiệm trong cộng đồng tín ngưỡng của mỗi bên: linh mục, mục sư, chư tăng. Nhiều người trong số họ đã gặp những tình huống như vậy và có lời khuyên hướng tới hoà giải, không phải hướng tới thắng thua.
Điều quan trọng là không để bất đồng về hình thức làm mất đi chính điều mà cả hai bên muốn giữ: tình thân trong gia đình và sự nhớ ơn những người đã mất.
Câu hỏi thường gặp
Người Công giáo có được thắp hương ngày giỗ không?
Giáo hội Công giáo tại Việt Nam từ giữa thập niên 1960 đã có hướng dẫn cho phép giáo dân bày tỏ lòng kính nhớ tổ tiên như thắp hương, cúi đầu trước bàn thờ. Mỗi người có lựa chọn riêng; nếu băn khoăn, nên hỏi linh mục xứ.
Người theo Tin Lành về dự giỗ nên làm gì?
Nhiều người theo Tin Lành không thắp hương nhưng vẫn về dự giỗ, đứng tưởng nhớ, cầu nguyện theo cách của mình, đặt hoa và ăn cơm cùng gia đình. Gia đình nên hỏi họ muốn tham gia thế nào và tôn trọng lựa chọn đó.
Con dâu khác đạo có bắt buộc phải cúng không?
Không nên bắt buộc. Con dâu có thể phụ việc nấu nướng, bày mâm, đón khách và bày tỏ lòng kính nhớ theo cách của mình. Việc thắp hương hay không là lựa chọn cá nhân, cần được tôn trọng.
Người con trưởng theo đạo khác thì ai giữ bàn thờ?
Không có câu trả lời chung. Có nhà nhờ em trai hoặc người khác trong họ giữ bàn thờ, có nhà người con trưởng vẫn giữ và nhờ người khác đứng lễ. Nên bàn với cả gia đình và người lớn trong họ, rồi ghi lại điều đã thống nhất.
Người không theo tôn giáo có cần thắp hương ngày giỗ không?
Nhiều người không theo tôn giáo vẫn thắp hương như một nếp văn hoá gia đình, có người chỉ cúi đầu, đặt hoa. Không có quy định bắt buộc; điều được coi trọng là sự có mặt và lòng nhớ người đã mất.
Làm sao để giỗ ông bà không thành dịp cãi nhau về tôn giáo?
Bàn trước về việc ai làm gì, tránh những câu chê bai niềm tin của người khác, và giữ mâm cơm chung là phần của cả nhà. Khi bất đồng kéo dài, nhờ một người lớn mà cả hai bên kính trọng đứng ra nói chuyện.