Phần lớn gia đình ở thành phố hôm nay không giữ đủ mười mấy tết trong năm, và cũng không cần như vậy. Cách nhiều nhà đang làm là chọn ba bốn tết gắn với món ăn cả nhà thích hoặc với kỷ niệm của ông bà, giữ đều mỗi năm ở mức gọn, còn các tết khác thì chỉ thắp nén hương hoặc để qua. Việc chọn tết nào là chuyện của từng nhà, không có danh sách chuẩn.
Bài này giúp bạn làm việc đó một cách có chủ ý: vì sao nhiều nhà ở phố bỏ dần các tết nhỏ, chọn giữ tết nào theo tiêu chí gì, mâm gọn cho mỗi tết trông ra sao, chia việc giữa anh chị em, và nói chuyện thế nào với bố mẹ khi muốn giản lược mà không làm ai buồn.
Vì sao các tết nhỏ thưa dần ở thành phố
Lý do đầu tiên là nhịp sống. Các tết nhỏ phần lớn rơi vào ngày đi làm, đi học; không có ngày nghỉ, không có người ở nhà nặn bánh, ủ rượu nếp, nấu cơm mới. Một người mẹ vừa đi làm vừa đưa đón con khó có thể giữ đủ Hàn thực, Đoan ngọ, Trung thu, Trùng cửu, cơm mới, Đông chí như bà ngày xưa.
Lý do thứ hai là mất gốc mùa vụ. Nhiều tết sinh ra từ ruộng đồng: cơm mới khi gặt xong, Đoan ngọ khi diệt sâu bọ sau vụ chiêm. Ở phố, gạo mua quanh năm, rượu nếp có bán sẵn, nên tết mất đi lý do thực tế, chỉ còn lại phần nghi lễ. Phần nghi lễ không có câu chuyện đi kèm thì con cháu khó gắn bó.
Kèm theo đó là việc ít người còn biết làm các món của tết. Ủ rượu nếp, gói bánh tro, nặn bánh trôi là tay nghề của thế hệ bà; khi bà yếu đi mà con cháu chưa kịp học, món ấy chuyển sang mua ở chợ, rồi có năm quên mua. Học một món từ bà trong lúc bà còn khoẻ là một cách giữ tết hiệu quả hơn nhiều so với đọc sách.
Lý do thứ ba là chỗ ở. Căn hộ chật, bàn thờ nhỏ, không có sân, không đốt được vàng mã, hàng xóm sát vách. Những tết cần mâm lớn hay cần làm ngoài trời trở nên khó làm. Không lý do nào trong ba lý do trên là sự thiếu hiếu thảo; đó là đời sống đổi khác. Chọn giữ một phần là cách thích nghi, không phải đánh mất.
Bốn câu hỏi để chọn tết nào nên giữ
Tết nào ông bà, bố mẹ nhắc đến nhiều nhất? Đây là tiêu chí quan trọng nhất. Một tết gắn với ký ức của người lớn trong nhà, ví dụ bà luôn nặn bánh trôi ngày mùng 3 tháng 3, có giá trị tinh thần lớn hơn mọi bảng tra. Giữ tết đó là giữ một phần của người đã khuất hoặc người đang già đi.
Tết nào có món cả nhà thích ăn? Bánh trôi, rượu nếp, bánh trung thu, chè trôi nước là những món trẻ con dễ thích. Tết có món ngon tự nhiên được giữ; tết chỉ có phần lễ dễ bị quên.
Tết nào làm được trong ba mươi phút? Một tết giữ được lâu dài khi nó vừa sức ngày thường. Nếu một tết đòi cả buổi chuẩn bị, hãy nghĩ cách làm gọn trước khi quyết định giữ.
Tết nào cả nhà có mặt được? Trung thu buổi tối, Đông chí buổi tối dễ đủ người hơn Đoan ngọ buổi trưa ngày thường. Có tết có thể dời sang buổi tối hoặc cuối tuần gần nhất mà vẫn giữ được ý.
Mức mâm gọn cho từng tết nhỏ
Bảng dưới gợi ý mức gọn nhất mà vẫn có món đặc trưng của tết, phù hợp với căn hộ và nhà đi làm. Gia đình có thể thêm bớt theo nếp riêng.
| Tết | Mâm gọn ở căn hộ | Thời gian chuẩn bị |
|---|---|---|
| Hàn thực (3/3 âm) | Một đĩa nhỏ bánh trôi mua sẵn, hương, nước | Khoảng 10 phút |
| Thanh minh | Đĩa quả, nén hương ở nhà; nhờ người ở quê ra mộ hoặc về cuối tuần | Khoảng 10 phút |
| Đoan ngọ (5/5 âm) | Một bát rượu nếp, đĩa mận hoặc vải | Khoảng 10 phút |
| Trung thu (15/8 âm) | Một cặp bánh, một quả bưởi | Khoảng 15 phút |
| Trùng cửu (9/9 âm) | Bình cúc mới cắm | Khoảng 10 phút |
| Trùng thập (10/10 âm) | Bát cơm gạo mới đầu tiên của túi gạo quê | Theo bữa cơm thường |
| Đông chí | Một chén chè trôi nước | Khoảng 20 phút |
Thời gian trong bảng là ví dụ giả định cho một gia đình đã chuẩn bị đồ từ hôm trước. Các tết lớn như rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy, Tết Nguyên Đán có cách làm gọn riêng, nằm ở các mục khác của trang.
Lập lịch tết của nhà mình trong một buổi
Một cách làm thực tế cho cặp vợ chồng trẻ hoặc người mới ra ở riêng:
- Ngồi với bố mẹ hoặc gọi điện, hỏi nhà mình xưa nay giữ những tết nào, mỗi tết làm món gì. Ghi lại nguyên văn lời bố mẹ kể.
- Đánh dấu những tết bạn muốn giữ, dựa trên bốn câu hỏi ở trên. Không cần nhiều; ba bốn tết là đủ cho năm đầu.
- Với mỗi tết đã chọn, ghi mức mâm gọn nhà mình làm được, và ai lo việc gì: ai mua đồ, ai bày, ai dọn.
- Đặt nhắc trên điện thoại theo ngày âm lịch, nhắc trước một ngày để kịp mua đồ.
- Cuối năm, xem lại: tết nào giữ được đều, tết nào bỏ lỡ. Điều chỉnh cho năm sau, có thể thêm một tết nếu thấy nhẹ nhàng.
Lịch này nên để ở chỗ cả nhà cùng thấy. Khi con lớn, đó cũng là một trang ghi chép nhỏ về nếp nhà mà con có thể giữ tiếp.
Nói chuyện với bố mẹ khi muốn giản lược
Nhiều người trẻ muốn làm gọn nhưng ngại nói, sợ bố mẹ nghĩ mình coi nhẹ tổ tiên. Ngược lại, nhiều bố mẹ cũng mệt với việc lo đủ các tết nhưng không muốn là người đầu tiên “bỏ lệ”. Một cuộc nói chuyện thẳng thắn thường làm cả hai bên nhẹ lòng.
Cách mở lời hay dùng là bắt đầu từ việc muốn giữ, không phải từ việc muốn bỏ: “Con muốn giữ Tết Đoan ngọ và Trung thu cho đều, mẹ chỉ con làm mâm cho đúng nếp nhà mình nhé.” Khi bố mẹ thấy con quan tâm, việc thống nhất các tết khác làm gọn lại sẽ dễ hơn nhiều.
Nếu bố mẹ muốn giữ đủ, hãy tôn trọng và hỏi xem có thể giúp phần nào: mua đồ, đưa đón, rửa dọn. Nếu bố mẹ đồng ý giản lược, ghi lại thống nhất đó để anh chị em khác cùng biết. Không gọi người giữ lễ đầy đủ là mê tín, cũng không gọi người giản lược là bất kính; hai cách đều xuất phát từ lòng nhớ ông bà.
Giữ câu chuyện của mỗi tết, không chỉ giữ mâm
Mâm có thể rất gọn, nhưng mỗi tết nên có một câu chuyện ngắn để kể cho con cháu. Gợi ý một câu cho mỗi tết, đủ để trẻ hỏi lại và người lớn kể tiếp:
- Hàn thực: ngày người xưa kiêng nấu nướng, nên làm bánh trôi bánh chay từ hôm trước để ăn nguội.
- Thanh minh: ngày trời trong, cả nhà đi thăm và dọn mộ ông bà, nhân tiện đi chơi xuân.
- Đoan ngọ: tết giữa năm của nhà nông, sau vụ gặt chiêm, ăn rượu nếp và hoa quả đầu mùa.
- Trung thu: rằm tháng Tám trăng tròn nhất năm, người lớn cúng ông bà, trẻ con rước đèn phá cỗ.
- Trùng cửu: hai số chín gặp nhau, mùa hoa cúc, ngày nhớ đến người già trong nhà.
- Trùng thập: gạo vụ mùa vừa về, bát cơm mới đầu tiên dâng ông bà trước khi cả nhà ăn.
- Đông chí: đêm dài nhất năm, cả nhà ăn chè trôi nước nóng cho ấm.
Một câu chuyện ngắn được kể lại mỗi năm thường là thứ con cháu giữ lâu nhất, lâu hơn cả món ăn và cách bày mâm.
Chia việc giữa anh chị em và con cháu ở xa
Ở nhiều gia đình đông con, một người, thường là người ở gần bố mẹ, gánh gần hết việc lễ. Lâu dần người đó mệt, các anh chị em ở xa thì áy náy. Chia việc theo tết là cách nhiều nhà đã làm: người này lo Thanh minh vì gần quê, người kia lo Trung thu vì có con nhỏ, người ở nước ngoài góp phần chi phí và gọi video trong ngày lễ.
Con cháu ở xa, ở nước ngoài có thể giữ một hai tết ở nơi mình sống: một chén chè, một cặp bánh trung thu mua ở cửa hàng Á Đông, một nén hương nếu nơi ở cho phép. Khi gọi về nhà, kể cho bố mẹ nghe mình đã làm gì; với nhiều bố mẹ, nghe con nói vậy đã thấy ấm lòng hơn mọi mâm cỗ.
Lễ cúng của một gia đình bền nhất khi việc được chia đều và không ai phải hy sinh quá sức. Một tết bị bỏ một năm vì bận không làm mất đi điều gì; một người con kiệt sức vì gánh hết mọi lễ mới là điều đáng lo.
An toàn và tránh lãng phí khi cúng ở căn hộ
Dù giữ tết nào, mấy điều sau giúp việc cúng ở căn hộ, nhà thuê yên tâm hơn:
- Hương, nến: đặt xa rèm, giấy, đồ gỗ dễ bắt lửa; không để hương cháy khi cả nhà ra ngoài. Nhiều nhà dùng đèn điện thờ thay nến.
- Vàng mã: không đốt trong căn hộ, ban công kín, hành lang chung. Các tết nhỏ có thể bỏ hẳn phần này.
- Đồ ăn: mâm cúng nhỏ, vừa đủ ăn trong một bữa. Đồ nếp, đồ ngọt cất tủ mát sau khi hạ lễ.
- Khói: nhà có trẻ nhỏ, người bị hen, người già có bệnh hô hấp nên thắp ít hương, mở cửa thoáng, hoặc dùng hương ít khói.
- Nhà thuê: hỏi chủ nhà về việc đặt kệ thờ, khoan tường, thắp hương trước khi làm.
Nếu cần mua thêm đồ thờ nhỏ gọn cho căn hộ, có thể xem các mô tả rõ ràng về chất liệu, kích thước trên Vật Phẩm Phong Thủy trước khi chọn.
Câu hỏi thường gặp
Không giữ các tết nhỏ có phải là bất hiếu không?
Không. Các tết nhỏ là phong tục, không phải thước đo lòng hiếu thảo. Nhiều gia đình chỉ giữ Tết Nguyên Đán, rằm, ngày giỗ và vài tết có món ăn yêu thích. Điều quan trọng là quan tâm đến ông bà, bố mẹ trong đời sống hằng ngày.
Nên giữ những tết nào nếu chỉ chọn được ba tết?
Không có câu trả lời chung. Nhiều nhà chọn Đoan ngọ, Trung thu và một tết gắn với ký ức gia đình như Hàn thực hay cơm mới. Hỏi bố mẹ tết nào họ nhớ nhất là cách chọn hợp lý hơn mọi gợi ý từ bên ngoài.
Ở căn hộ không có bàn thờ thì cúng các tết thế nào?
Có thể đặt một kệ nhỏ sạch ở chỗ cao, hoặc chỉ dùng một khay đặt trên bàn trong ngày lễ. Nếu không thắp hương, một đĩa quả, một chén chè đặt trang trọng và vài phút nghĩ về ông bà cũng là cách nhiều người đang làm.
Vợ chồng hai bên có nếp tết khác nhau thì sao?
Nhiều cặp vợ chồng giữ nếp chính của bên mà bàn thờ đặt ở nhà mình, đồng thời giữ thêm một hai tết của bên kia. Trao đổi với hai bên bố mẹ, không chê nếp của ai là sai, thường giúp mọi việc êm thấm.
Có nên dời tết sang cuối tuần cho cả nhà có mặt không?
Nhiều gia đình làm vậy với các tết nhỏ, nhất là Thanh minh và các dịp cần về quê. Theo tập quán phổ biến, ý sum họp và nhớ ông bà quan trọng hơn ngày chính xác. Nếu bố mẹ quen cúng đúng ngày, có thể thắp hương đúng ngày rồi họp mặt vào cuối tuần.
Làm sao để con nhỏ biết và nhớ các tết?
Cho con tham gia một việc nhỏ trong mỗi tết: nặn bánh trôi, bày quả, cắm hoa, nấu chè. Kể cho con nghe tên tết và vì sao có món đó. Trẻ nhớ phong tục qua việc làm và món ăn hơn là qua lời giảng.