Cách sắp món trên mâm cúng mà nhiều gia đình đang dùng có thể gói trong ba ý: món chính hoặc món cao (gà, xôi, đĩa quả) đặt ở giữa hoặc phía trong gần bàn thờ; các món đĩa nhỏ chia đều hai bên; cơm canh, đũa, chén nước chấm ở hàng ngoài gần người cúng. Bố cục này giúp mâm cân đối, không món nào che món nào, và người thắp hương không phải với qua đồ ăn.
Không có sơ đồ bắt buộc cho mọi nhà. Một số gia đình có lệ riêng như gà luôn quay đầu vào trong, xôi bên trái, thịt bên phải. Bài này đưa ra nguyên tắc chung kèm hai sơ đồ mô tả bằng chữ cho mâm tròn và mâm vuông, để người lần đầu tự bày có chỗ bám, rồi tuỳ nếp nhà mà chỉnh.
Ba nguyên tắc dễ nhớ
Nguyên tắc thứ nhất là cao sau thấp trước. Đồ cao như gà nguyên con, đĩa xôi vun, đĩa quả chồng tầng đặt phía trong, gần bàn thờ; đồ thấp như bát cơm, đĩa rau, chén nước chấm đặt phía ngoài. Nhìn từ chỗ người khấn, mâm sẽ thấp dần về phía mình, không món nào che món nào, và bát hương, ảnh thờ phía sau vẫn hiện rõ.
Nguyên tắc thứ hai là cân hai bên. Lấy trục giữa là đường thẳng từ bát hương ra người khấn; món chính nằm trên trục đó, các món phụ chia đều hai bên. Hai đĩa cùng cỡ đặt đối xứng, đĩa to đối đĩa to, bát đối bát. Nhờ vậy dù mâm có ba món hay chín món, nhìn vẫn ngay ngắn.
Nguyên tắc thứ ba là phần ăn ở gần người. Bát cơm, đôi đũa, chén nước chấm là thứ người ngồi ăn với tới đầu tiên, nên đặt ở hàng ngoài cùng, giống mâm cơm trong nhà. Mâm cúng là bữa cơm mời ông bà, nên bày như thể có người sắp ngồi xuống ăn.
Ba nguyên tắc này không phải luật, mà là cách đúc kết từ việc bày mâm cho dễ nhìn, dễ thắp hương, dễ hạ lễ. Người lớn trong nhà có thể có lệ riêng khác; khi đó lệ nhà đi trước, nguyên tắc chung chỉ để lấp chỗ trống.
Sơ đồ chữ cho mâm tròn năm đến bảy món
Mâm tròn là loại hay gặp nhất, nhất là mâm đồng. Hãy hình dung mâm chia ba hàng tính từ phía bàn thờ ra phía người cúng.
| Hàng | Bên trái | Giữa | Bên phải |
|---|---|---|---|
| Trong (gần bàn thờ) | Đĩa xôi | Đĩa gà luộc hoặc món chính | Đĩa giò hoặc thịt |
| Giữa | Đĩa món xào | Bát canh | Đĩa nộm hoặc rau |
| Ngoài (gần người cúng) | Bát cơm, đôi đũa | Chén nước chấm, chén rượu | Bát cơm, đôi đũa |
Đây chỉ là một cách sắp mẫu. Nếu nhà bạn quen để xôi bên phải, gà bên trái thì cứ giữ. Mâm ít món hơn thì bỏ bớt hai ô bên của hàng giữa; mâm nhiều món thì thêm đĩa nhỏ vào hai bên hàng trong, vẫn giữ đối xứng.
Vì sao đặt hai bát cơm ở hai bên hàng ngoài thay vì một bát ở giữa? Vì ô giữa hàng ngoài là chỗ người cúng với tay rót rượu, đặt chén nước chấm. Nhà bày một bát cơm thì để bát ở chính giữa hàng ngoài, chén rượu xích vào hàng giữa.
Nếu mâm tròn nhỏ không đủ ba hàng, có thể xếp món chính ở tâm mâm, các đĩa phụ vòng quanh, bát cơm và đũa ở phía gần người cúng. Kiểu vòng tròn này hợp với mâm đồng đường kính nhỏ.
Mâm vuông, mâm chữ nhật và khay dài
Mâm vuông. Mâm gỗ vuông hay mâm cỗ bốn góc hợp với cách bày "bốn bát, bốn đĩa": bốn bát món nước đặt bốn góc hoặc theo một hàng, đĩa món khô chen giữa. Món chính đặt chính giữa mâm.
Khay chữ nhật. Khay dài đặt theo chiều ngang của bàn thờ, món chính ở giữa, món phụ chia sang hai đầu. Hàng ngoài để bát cơm, đũa. Khay dài hợp với bàn phụ hẹp của căn hộ.
Hai mâm ghép. Ngày giỗ đông món, nhiều nhà dùng hai mâm đặt cạnh nhau: mâm trong là gà, xôi, quả; mâm ngoài là cơm canh và món ăn kèm. Cách này giữ được nguyên tắc cao sau thấp trước rất tự nhiên.
Một khay nhỏ. Ngày rằm, mùng một, một khay nhỏ với đĩa xôi, đĩa quả, chén chè, chén nước là đủ. Đĩa quả ở trong, xôi chè ở ngoài.
Đồ không cùng bộ. Không có bộ bát đĩa đồng bộ cũng không sao. Hãy đặt đĩa cùng cỡ đối nhau, bát cùng kiểu đối nhau, để mâm trông có trật tự.
Gà luộc, xôi và đĩa quả: ba món hay khiến người mới bối rối
Gà luộc nguyên con thường là món cao nhất và dễ thấy nhất trên mâm, nên được đặt ở giữa hàng trong. Theo tập quán phổ biến, gà để nằm, hai cánh khép, đầu ngẩng, quay về phía bàn thờ. Có nhà quay đầu gà ra ngoài, có nhà bày gà đã chặt sẵn xếp lại thành hình con gà để tiện hạ lễ. Cả ba cách đều có người làm; bạn hỏi nhà mình quen cách nào.
Đĩa xôi thường đặt cạnh gà, phía trong. Xôi được nén vào bát rồi úp ra đĩa cho tròn, hoặc vun gọn bằng tay. Xôi gấc đỏ đặt cạnh gà vàng là cặp màu mà nhiều người lớn thấy "ra mâm cỗ". Nếu có bánh chưng, bánh tét, nhiều nhà đặt lên bàn thờ thay vì trên mâm.
Đĩa quả ở nhiều nhà đặt hẳn lên bàn thờ, phía trước bát hương, chứ không để trong mâm cơm. Nếu đặt trong mâm, đĩa quả là món cao, nên ở hàng trong, lệch sang một bên để không che gà. Quả xếp chắc tay, quả to ở dưới, quả nhỏ ở trên, lá trang trí vừa phải.
Gặp chỗ bàn thờ chật, bạn có thể đưa đĩa quả và bình hoa lên bàn thờ, giữ trong mâm phần đồ ăn. Mâm bớt cao, dễ bưng, dễ hạ lễ.
Còn đĩa giò, đĩa thịt luộc, nem rán thì sao? Đây là các món đĩa dẹt, chiều cao thấp, nên đặt hai bên gà ở hàng trong hoặc ở hàng giữa đều được. Giò lụa thái khoanh xếp vòng hoa, thịt luộc thái mỏng xếp lớp so le, nem rán cắt đôi xếp nghiêng: ba cách quen tay này giúp đĩa gọn, dễ gắp khi hạ lễ, không cần bày cầu kỳ hơn.
Thứ tự đặt món lên mâm
Đặt món theo thứ tự hợp lý giúp đồ nóng còn nóng và tránh phải dời qua dời lại. Thứ tự dưới đây là gợi ý, áp cho mâm gia tiên ngày giỗ.
- Lau mâm, trải giấy lót hoặc lá chuối nếu nhà quen dùng, đặt mâm vào vị trí trước bàn thờ.
- Đặt món nguội ở hàng trong trước: gà luộc, đĩa xôi, đĩa giò hoặc thịt.
- Đặt các món phụ nguội hai bên: nộm, dưa, đĩa rau.
- Đặt chén rượu, chén nước, đĩa trầu cau nếu có; rót rượu sau cùng khi chuẩn bị thắp hương.
- Món nóng như món xào, bát canh đặt vào hàng giữa ngay trước khi lễ.
- Xới cơm, đặt bát cơm và đũa ở hàng ngoài; lúc này mới thắp hương.
- Kiểm lại: không món nào che bát hương, không đĩa nào chênh vênh ở mép mâm, khoảng cách với nến đủ an toàn.
Nếu dùng hai mâm ghép, bày mâm trong xong mới bày mâm ngoài. Nhà đông người phụ thì giao mỗi người một hàng để không chen nhau quanh bàn thờ.
Lỗi sắp xếp hay gặp và cách sửa nhanh
Món cao chắn bát hương. Đĩa quả chồng cao hoặc gà đặt ở hàng ngoài làm người đứng khấn không nhìn thấy bát hương, ảnh thờ. Sửa: đẩy món cao vào hàng trong, hạ bớt tầng quả, dời bình hoa sang hai bên.
Dồn hết về một phía. Người bày đứng một bên mâm nên hay đặt món về phía mình. Sửa: lùi ra đứng chính giữa, nhìn theo trục bát hương rồi xích đĩa cho hai bên cân.
Đĩa chạm mép mâm. Đĩa đặt chìa ra ngoài vành mâm dễ bị quệt khi bưng hoặc khi người thắp hương cúi xuống. Sửa: thu đĩa vào trong, dùng đĩa nhỏ hơn hoặc chuyển bớt món sang mâm thứ hai.
Bát cơm lẫn vào giữa. Bát cơm đặt chen giữa các đĩa thức ăn làm mâm trông rối và khó nhận ra "bữa cơm". Sửa: gom bát cơm, đũa ra hàng ngoài, thành một hàng ngay ngắn.
Rượu rót sớm, canh múc sớm. Rót rượu và múc canh từ lúc mới bày làm rượu bay hơi, canh nguội, ruồi bâu. Sửa: để chén rượu trống và nồi canh đậy nắp, chỉ rót, múc ngay trước khi thắp hương.
Giấy lót, túi nilon còn sót. Món mua sẵn còn nguyên túi, hộp xốp, dây buộc trên mâm trông thiếu chu đáo. Sửa: bày ra đĩa nhà mình, bỏ hết bao bì trước khi đặt lên mâm.
Những chi tiết nhỏ làm mâm gọn mắt
Vành đĩa sạch: lau quanh vành đĩa sau khi bày món, không để nước sốt, vụn xôi bám ngoài. Đĩa sạch vành là cách nhanh nhất để mâm trông tươm tất. Món có nước như canh, chè thì múc vừa, không quá đầy để khi bưng không sóng sánh ra mâm.
Khoảng hở đều: các đĩa đặt cách nhau một khoảng tương đương, không chạm nhau, không dồn về một bên. Nếu mâm còn chỗ trống lớn, xích các đĩa ra cho đều hơn là thêm món cho kín.
Màu sắc xen kẽ: tránh đặt hai món cùng màu nâu cạnh nhau, ví dụ thịt kho cạnh nem rán. Xen một đĩa rau xanh hoặc đĩa nộm ở giữa cho mâm sáng hơn. Đây là chuyện thẩm mỹ, không phải quy tắc lễ nghi.
Đồ trang trí vừa phải: lá chuối lót, vài lát ớt tỉa hoa, rau thơm điểm xuyết là đủ. Hoa tỉa cầu kỳ, dầu bóng phết món cho đẹp ảnh không cần thiết, nhiều khi làm mất vị món ăn sau lễ.
Cuối cùng, mâm cúng không cần đẹp như ảnh trên mạng. Mâm của nhà bạn có món nhà nấu, có nếp nhà mình, bày ngay ngắn và sạch, đã là mâm đẹp theo đúng nghĩa của nó.
Câu hỏi thường gặp
Gà luộc trên mâm cúng nên quay đầu về đâu?
Theo tập quán phổ biến, gà đặt giữa hàng trong, đầu ngẩng quay về phía bàn thờ. Có nhà quay đầu ra ngoài hoặc bày gà chặt xếp lại thành hình. Bạn hỏi người lớn trong nhà để theo đúng nếp gia đình mình.
Bát cơm cúng đặt ở hàng trong hay hàng ngoài?
Nhiều nhà đặt bát cơm, đôi đũa ở hàng ngoài cùng, gần người cúng, giống mâm cơm thật trong nhà. Món cao như gà, xôi, quả đặt phía trong để không che nhau và không che bát hương.
Đĩa quả nên đặt trên mâm hay trên bàn thờ?
Nhiều gia đình đặt đĩa quả lên bàn thờ, trước bát hương, còn mâm chỉ để đồ ăn. Nếu bàn thờ chật thì để đĩa quả ở hàng trong của mâm, lệch sang một bên để không che món chính.
Mâm cúng ít món có cần sắp theo sơ đồ không?
Không cần cầu kỳ. Với ba, bốn món, bạn chỉ cần món chính ở giữa, món phụ hai bên, bát cơm đũa ở phía ngoài. Giữ đối xứng và sạch vành đĩa là mâm đã gọn mắt.
Món nóng nên đặt lên mâm lúc nào?
Nên đặt sau cùng, ngay trước khi thắp hương: món xào, bát canh rồi đến bát cơm. Như vậy mâm còn nóng khi khấn, và đồ ăn sau lễ vẫn ngon, an toàn hơn cho cả nhà.
Mâm có món bày lệch một bên có sao không?
Không ảnh hưởng gì tới ý nghĩa của lễ. Bày cân đối chỉ giúp mâm gọn mắt, dễ thắp hương và hạ lễ. Nếu đã bày lệch mà sắp tới giờ, bạn xích nhẹ vài đĩa cho đều là được.