Tết Trùng cửu (còn gọi Trùng dương) rơi vào mùng 9 tháng 9 âm lịch, gắn với hoa cúc, rượu cúc và tục lên cao ngắm cảnh thu theo sách cổ Trung Hoa. Ở Việt Nam, tết này ít gia đình người Kinh làm thành lễ riêng; những nhà còn giữ thường chỉ thắp hương với một bình hoa cúc, chén rượu, đĩa xôi hoặc chè.
Bài này viết cho người tò mò về một tết “nghe tên thì biết, chưa thấy nhà ai làm”: tết đến từ đâu, vì sao lại là hoa cúc, ai còn giữ, và nếu muốn giữ một chút thì mâm cúng gọn nhất là gì. Bài không bàn chuyện xem ngày, không gắn tết này với vận hạn.
Vì sao gọi là Trùng cửu, Trùng dương
Theo cách nghĩ âm dương của người xưa, số lẻ thuộc dương, và chín là số dương lớn nhất trong các số đơn. Ngày mùng 9 tháng 9 có hai số chín gặp nhau nên gọi là Trùng cửu (hai lần chín) hay Trùng dương (hai lần dương). Đây là kiểu đặt tên giống Đoan ngọ mùng 5 tháng 5 hay Hàn thực mùng 3 tháng 3: những ngày có số tháng và số ngày trùng nhau được chọn làm mốc trong năm.
Sách Trung Hoa chép một tích được nhắc nhiều: một người tên Hoàn Cảnh được thầy dặn ngày mùng 9 tháng 9 đưa cả nhà lên núi, mang theo túi cành thù du, uống rượu hoa cúc để tránh tai ương; chiều về thấy gia súc ở nhà chết hết. Từ đó có tục lên cao, cài thù du, uống rượu cúc. Đây là truyện dân gian, được chép lại như một giải thích cho phong tục, không phải ghi chép sự việc.
Sang Việt Nam, tục lên núi, cài thù du gần như không phổ biến trong dân gian. Phần còn lại rõ nhất là hoa cúc và chén rượu: tháng Chín âm lịch là mùa cúc nở, và trong thơ văn cổ, Trùng cửu thường được nhắc như một dịp ngắm cúc, uống rượu, làm thơ của giới nho sĩ.
Ai còn giữ tết Trùng cửu hôm nay
Một số gia đình gốc Hoa. Trong cộng đồng gốc Hoa, Trùng cửu có nơi gắn với việc thăm mộ lần thứ hai trong năm sau Thanh minh, hoặc với việc kính lão. Mức độ giữ khác nhau giữa các nhóm và các gia đình.
Một số gia đình nho học cũ ở miền Bắc và Huế. Những nhà có truyền thống chữ nghĩa còn nhớ Trùng cửu như dịp thắp hương, cắm bình cúc, uống chén rượu nhắc chuyện người xưa. Đây là nếp riêng của từng nhà, không phải lệ của cả làng.
Người chơi hoa cúc và người làm rượu. Tháng Chín là mùa cúc; nhiều người chơi hoa, làm rượu ngâm hoa cúc nhân dịp này như một thú vui mùa thu, không nhất thiết kèm lễ cúng.
Phần lớn gia đình người Kinh không làm lễ riêng. Điều này không có gì lạ. Tết Trùng cửu không gắn với mùa vụ lúa nước như Đoan ngọ hay cơm mới tháng Mười, nên không có lý do mạnh để trở thành tết của nhà nông. Nhà không giữ tết này cũng không thiếu gì trong lễ nghĩa với tổ tiên.
Mâm cúng Trùng cửu ở những nhà còn giữ
Nếu nhà bạn muốn thắp nén hương ngày mùng 9 tháng 9, mâm thường rất nhỏ. Những thứ hay gặp:
- Bình hoa cúc: cúc vàng, cúc trắng hay cúc đại đoá đang mùa. Đây là thứ làm nên nét riêng của tết này trên bàn thờ.
- Chén rượu: rượu trắng, rượu nếp hoặc rượu ngâm hoa cúc nếu nhà có sẵn. Nhà không dùng rượu thì thay bằng chén trà hay chén nước sạch.
- Đĩa xôi hoặc bát chè: món nếp đơn giản. Có nhà làm xôi gấc, có nhà nấu chè đỗ xanh.
- Đĩa quả mùa thu: hồng, bưởi, quýt, na. Bày gọn, không cần đủ năm loại.
- Hương, nến, nước sạch: phần nền như mọi lễ ở bàn thờ.
Không có món nào bắt buộc. Một bình cúc mới cắm và nén hương đã là cách giữ tết được nhiều người dùng. Vàng mã không phải phần của tết này ở các gia đình còn giữ.
Giữ Trùng cửu gọn ở nhà trong mười lăm phút
Trình tự đơn giản cho người muốn bắt đầu giữ tết này:
- Buổi sáng mùng 9 tháng 9, mua một bó cúc ở chợ hoặc cắt từ chậu nhà trồng.
- Lau bàn thờ, thay nước, cắm bình cúc. Cúc cắt cành dài nên tỉa bớt lá phần ngâm nước để nước lâu đục.
- Rót một chén rượu hoặc chén trà, bày đĩa quả, đĩa xôi nếu có.
- Thắp hương, nói vài lời báo hôm nay là ngày mùng 9 tháng 9, con cháu cắm bình hoa mùa thu dâng ông bà. Nếu gia đình có bản khấn quen dùng thì đọc theo bản ấy.
- Sau lễ, nếu nhà có người già, có thể pha ấm trà, ngồi với ông bà một lúc. Đây là cách nhiều gia đình nối ý “kính lão” vào ngày này.
Bình cúc trên bàn thờ thường giữ được một tuần nếu thay nước hằng ngày, vừa kịp đến những ngày cuối tháng Chín.
Hoa cúc, rượu cúc trong đời sống mùa thu
Hoa cúc ở Việt Nam có nhiều loại: cúc vàng nhỏ, cúc đại đoá, cúc trắng, cúc hoạ mi đầu đông ở Hà Nội. Vào tháng Chín âm lịch, chợ hoa nhiều nơi bày cúc rất nhiều. Trên bàn thờ, nhiều nhà ưa cúc vì hoa bền, ít rụng cánh, màu vàng ấm. Đây là lý do thực tế nhất khiến cúc có mặt trên bàn thờ quanh năm, không riêng ngày Trùng cửu.
Rượu cúc trong sách cổ là rượu ủ hoặc ngâm với hoa cúc. Một số người ngày nay ngâm rượu với hoa cúc khô để uống dịp này. Nếu muốn thử, chỉ nên dùng hoa cúc khô dành cho thực phẩm, rõ nguồn gốc, không dùng hoa cắt cành mua ở chợ hoa vì có thể đã phun thuốc bảo quản. Rượu là đồ uống có cồn, uống ít, không cho trẻ em.
Cúc trồng chậu cũng là một lựa chọn: mua một chậu cúc vàng đặt cạnh bàn thờ hoặc ngoài hiên từ đầu tháng Chín, chăm đến ngày mùng 9 là hoa nở đẹp, sau lễ vẫn để trong nhà được thêm vài tuần. Chậu cúc mang về nên tránh để trong phòng kín có hương khói nhiều, hoa sẽ nhanh tàn.
Nhà nào không uống rượu có thể pha trà hoa cúc khô. Một ấm trà cúc vàng, một bình cúc tươi trên bàn thờ là đủ để mùng 9 tháng 9 khác những ngày thường trong nhà.
Những nhầm lẫn hay gặp về Trùng cửu
Nhầm với Trùng thập. Trùng cửu là mùng 9 tháng 9, Trùng thập là mùng 10 tháng 10. Hai ngày cách nhau đúng một tháng một ngày và mang ý khác hẳn: một bên là hoa cúc, rượu cúc, ngắm thu; một bên là bát cơm gạo mới sau vụ gặt. Gộp chung hai tết làm một là cách nhớ sai khá phổ biến.
Nghĩ đây là ngày xấu phải tránh. Tích Hoàn Cảnh lên núi khiến một số người hiểu mùng 9 tháng 9 là ngày “có tai ương”. Đó là một truyện dân gian giải thích phong tục, không phải lời dặn phải kiêng việc gì. Không có cơ sở nào để hoãn việc nhà, việc làm ăn vì ngày này.
Nghĩ phải lên chùa, lên núi mới đúng lệ. Tục lên cao trong sách cổ là đi ngắm cảnh thu, uống rượu ngắm cúc. Ở Việt Nam tục này không phổ biến trong dân gian. Đi dạo nơi cao thoáng với gia đình là hợp ý, nhưng không có “lệ” bắt buộc phải đi.
Nghĩ đây là tết bắt buộc như rằm, mùng một. Trùng cửu là tết nhỏ, nhiều sách chỉ ghi như một dịp trong năm. Nhà không làm gì vào ngày này vẫn giữ lễ nghĩa với tổ tiên đầy đủ qua các ngày rằm, ngày giỗ và Tết.
Trùng cửu và người cao tuổi trong nhà
Ở một số nơi trong cộng đồng người Hoa, Trùng cửu gắn với việc kính trọng người già: con cháu đưa ông bà đi chơi, biếu quà, làm bữa cơm sum họp. Ý này rất gần với cách người Việt vẫn coi trọng ông bà, nên nhiều gia đình trẻ thấy dễ tiếp nhận hơn phần nghi lễ.
Nếu muốn nối ý kính lão vào ngày mùng 9 tháng 9, có thể làm những việc rất cụ thể: gọi điện hỏi thăm ông bà ở xa, đưa ông bà đi khám sức khoẻ định kỳ, mua đôi giày mới đi bộ buổi sáng, cùng ông bà cắm bình cúc. Những việc này không cần nghi thức nào, nhưng là cách để tết nhỏ có chỗ đứng thật trong nhà.
Với người già, mùa thu chuyển lạnh cũng là lúc dễ mệt. Một bữa cơm ấm, ít rượu, nhiều rau và một buổi chiều ngồi chơi với con cháu thường được quý hơn bất kỳ mâm cúng nào.
Có nên khôi phục tết này cho con cháu?
Đây là chuyện của từng gia đình. Những người ủng hộ thấy Trùng cửu có một ý rất đẹp: giữa mùa thu, cả nhà dành một buổi cho ông bà, cho người già, ngắm hoa, đi dạo nơi cao thoáng. Những người không mặn mà thì cho rằng một năm đã đủ dịp lễ, thêm một tết ít người biết chỉ thêm việc.
Một cách dung hoà nhiều gia đình trẻ chọn là không làm lễ, chỉ giữ hoạt động: mùng 9 tháng 9 đưa ông bà đi dạo công viên, lên một ngọn đồi gần nhà, mua bó cúc về cắm. Trẻ con hỏi vì sao thì kể cho nghe về tên tết và chuyện hoa cúc. Như vậy tết sống lại ở phần ý nghĩa mà không thành gánh nặng nghi lễ.
Nếu quyết định giữ, nên giữ đều mỗi năm một kiểu giống nhau, dù nhỏ: cùng một bình cúc, cùng một buổi đi dạo, cùng một ấm trà. Trẻ con nhớ phong tục qua sự lặp lại hơn là qua một lần làm thật to. Ghi lại ngày âm lịch trên điện thoại từ đầu năm để khỏi quên, vì Trùng cửu rất dễ trôi qua mà không ai để ý.
Nhà nào muốn giữ cả phần lễ thì cứ giữ ở mức nhỏ như trên. Nhà nào không giữ cũng không có gì phải áy náy. Không sách nào nói việc bỏ Trùng cửu là thiếu lễ với tổ tiên.
Câu hỏi thường gặp
Tết Trùng cửu năm nay vào ngày nào dương lịch?
Trùng cửu luôn là mùng 9 tháng 9 âm lịch, ngày dương lịch đổi theo từng năm và thường rơi vào khoảng tháng 10. Nên tra trên lịch có ghi âm lịch để biết chính xác ngày của năm cần xem.
Trùng cửu và Trùng dương có phải một không?
Là một. Chín là số dương, ngày mùng 9 tháng 9 có hai số chín gặp nhau nên vừa gọi là Trùng cửu (hai lần chín) vừa gọi là Trùng dương (hai lần dương). Một số sách còn gọi là tết hoa cúc.
Không cúng Trùng cửu có sao không?
Không có vấn đề gì. Phần lớn gia đình người Kinh không làm lễ riêng cho ngày này. Trùng cửu là một tết nhỏ, nhà nào thấy ý nghĩa thì giữ ở mức nhỏ, nhà nào không quen thì không cần bắt đầu.
Hoa cúc cắm bàn thờ chọn loại nào?
Cúc vàng, cúc trắng hay cúc đại đoá đều được dùng nhiều. Nên chọn cành tươi, cánh chắc, nụ còn hé để giữ được lâu. Tỉa lá phần ngâm nước và thay nước hằng ngày giúp bình hoa bền hơn.
Có nên tự ngâm rượu hoa cúc để cúng không?
Nếu muốn, chỉ dùng hoa cúc khô dành cho thực phẩm, rõ nguồn gốc; không dùng hoa cắt cành ở chợ hoa vì có thể đã phun thuốc. Rượu có cồn, nên dùng ít, không cho trẻ em và người phải kiêng. Thay bằng chén trà cũng trọn ý.