Sau khi an táng, gia đình người Việt thường còn một chuỗi lễ cúng kéo dài khoảng hai năm: cúng cơm hằng ngày, lễ mở cửa mả, các tuần (tuần thất), lễ 49 ngày, lễ 100 ngày, giỗ đầu, giỗ hết và lễ bỏ khăn tang. Mỗi mốc có tên gọi riêng theo sách lễ cũ, có mâm cúng riêng, và mỗi vùng, mỗi họ làm hơi khác nhau.
Bài này viết cho người vừa lo xong đám tang của người thân và đang tự hỏi tiếp theo phải làm gì. Phần dưới xếp các lễ theo thứ tự thời gian, nói ngắn gọn mỗi lễ mang ý nghĩa gì, mâm cúng thường có gì, và ai trong nhà nên quyết. Từng lễ có bài riêng trong chuyên mục này. Bài không in văn khấn, không tính ngày giúp; cách tính ngày theo âm lịch và bài khấn nên theo bản mà gia đình, họ tộc hoặc nhà chùa vẫn dùng.
Vì sao sau đám tang còn cả một chuỗi lễ
Đám tang là lễ lớn nhất, đông người nhất, nhưng với gia đình, việc tưởng nhớ không dừng ở ngày đưa tiễn. Theo quan niệm truyền thống, người mất cần thời gian để "đi", còn người sống cần thời gian để quen với sự vắng mặt. Các mốc 3 ngày, 7 ngày, 49 ngày, 100 ngày, một năm, hai năm là những bậc thang để cả hai phía làm việc đó từng chút một.
Nguồn gốc của chuỗi lễ này đan xen nhiều lớp. Phần tuần thất và 49 ngày gắn với quan niệm của nhà Phật về khoảng thời gian trung gian sau khi mất; muốn hiểu sâu phần giáo lý, gia đình nên hỏi chư tăng ở ngôi chùa mình vẫn đến. Phần tốt khốc, tiểu tường, đại tường, đàm tế đến từ lễ nghi Nho giáo, được người Việt biên soạn lại trong các sách gia lễ như Thọ Mai gia lễ. Phần cúng cơm, mở cửa mả mang đậm tập quán dân gian của làng quê.
Nhìn từ đời sống, các lễ này còn có một chức năng rất thực: chúng tạo ra những dịp để con cháu, họ hàng, hàng xóm quay lại với gia đình có tang. Tuần đầu nhà còn đông, nhưng đến 49 ngày, 100 ngày, mỗi lần làm lễ là một lần người thân hỏi han, chia việc, ngồi lại với nhau. Với người vừa mất cha mẹ, vợ chồng, những buổi như vậy giúp nỗi buồn có chỗ để đặt xuống.
Vì có nhiều lớp như vậy, không có một lộ trình "chuẩn" cho cả nước. Có nhà theo đủ bảy tuần, có nhà chỉ làm tuần đầu và 49 ngày; có nhà làm lễ ở chùa, có nhà làm ở nhà. Điều nên làm trước tiên là hỏi người lớn trong họ xem nhà mình xưa nay giữ những mốc nào.
Các mốc lễ sau tang theo thứ tự thời gian
Bảng dưới gom các mốc thường gặp ở gia đình người Kinh. Tên gọi Hán Việt lấy theo sách gia lễ phổ biến; cách đếm ngày và mức độ làm lễ khác nhau theo vùng, nên chỉ dùng để hình dung toàn cảnh.
| Mốc | Tên gọi khác | Thường làm gì | Mâm cúng |
|---|---|---|---|
| Hằng ngày sau an táng | Cúng cơm | Dâng bát cơm, đôi đũa, chén nước trước bàn thờ người mới mất | Một mâm nhỏ, món nhà ăn |
| Ngày thứ ba sau an táng | Mở cửa mả, viếng mộ | Con cháu ra mộ đắp thêm đất, thắp hương, khấn | Lễ nhỏ mang ra mộ, mâm cơm ở nhà |
| Mỗi bảy ngày | Tuần, tuần thất | Cúng tuần ở nhà hoặc nhờ chùa tụng kinh | Mâm cơm hoặc mâm chay vừa phải |
| Ngày thứ 49 | Chung thất | Lễ kết thúc các tuần, thường làm lớn hơn | Mâm cỗ, nhiều nhà làm cỗ chay |
| Ngày thứ 100 | Tốt khốc | Lễ "thôi khóc", nhiều nhà thôi cúng cơm hằng ngày | Mâm cỗ vừa, mời người thân |
| Tròn một năm | Giỗ đầu, tiểu tường | Giỗ đầu tiên, vẫn trong tang | Mâm cỗ giỗ, mời họ hàng |
| Tròn hai năm | Giỗ hết, đại tường | Giỗ thứ hai, nhiều nơi làm lễ mãn tang | Mâm cỗ giỗ lớn |
| Sau giỗ hết | Đàm tế, trừ phục, xả tang | Bỏ khăn tang, đưa người mất lên thờ chung với gia tiên | Mâm lễ báo gia tiên |
Ngày của từng lễ tính theo âm lịch, và mỗi nơi đếm hơi khác nhau: có nơi tính cả ngày mất là ngày thứ nhất, có nơi tính từ ngày an táng. Khi chưa chắc, hỏi người lo việc tang hoặc nhà chùa đã đến làm lễ, ghi ngày ra một tờ giấy dán cạnh bàn thờ để cả nhà cùng theo.
Mâm cúng qua các mốc: mốc nào lớn, mốc nào nhỏ
Những ngày đầu mâm nhỏ, ấm. Cúng cơm hằng ngày chỉ cần một bát cơm, một quả trứng hoặc vài món nhà đang ăn, chén nước, nén hương. Đây là lễ của người trong nhà, không mời ai.
Tuần thường không cần cỗ. Các tuần giữa (tuần thứ hai đến thứ sáu) ở nhiều nhà chỉ là một mâm cơm như bữa cơm gia đình tươm tất hơn một chút, có hoa quả, có hương.
49 ngày và 100 ngày là hai mốc lớn của năm đầu. Nhiều gia đình mời họ hàng gần, làm mâm cỗ, có nhà mời nhà chùa tụng kinh. Đây cũng là hai mốc mà mâm chay được chọn nhiều, nhất là ở gia đình có người theo đạo Phật.
Giỗ đầu thường đông hơn cả. Giỗ đầu là dịp họ hàng xa, bạn bè cũ của người mất cũng đến, nên mâm cỗ nhiều hơn. Giỗ hết trang trọng hơn ở phần lễ vì gắn với việc mãn tang.
Mâm lớn không có nghĩa là đúng hơn. Kích cỡ mâm cúng tuỳ sức của gia đình. Sách lễ cũ đặt nặng lòng thành và sự chu đáo, không đặt nặng số món. Nhà khó khăn làm mâm nhỏ ở mọi mốc vẫn là giữ trọn lễ.
Đồ cúng nên dùng được. Mâm cỗ sau lễ là bữa ăn của người đến dự. Nấu vừa đủ người, tránh dọn thừa rồi bỏ, nhất là với các mốc làm trong mùa nóng.
Ai đứng lễ và ai quyết nghi thức
Theo nếp cũ, người đứng lễ là con trưởng, nếu không có thì con thứ hoặc cháu đích tôn, người mà sách lễ gọi là tang chủ. Ngày nay nhiều gia đình linh hoạt hơn: con gái đứng lễ khi bố mẹ không có con trai, vợ hoặc chồng đứng lễ cho người bạn đời, con ở gần đứng lễ thay con ở xa. Điều quan trọng là cả nhà thống nhất từ đầu để không phải bàn lại ở mỗi lễ.
Nghi thức chi tiết như đọc gì, lạy mấy lạy, mặc tang phục ra sao thường theo một trong ba nguồn: người lớn trong họ, thầy lo việc tang mà gia đình đã mời trong đám, hoặc nhà chùa. Mỗi nguồn có khi hướng dẫn hơi khác nhau. Khi lời khuyên khác nhau, nhiều nhà chọn theo người lớn tuổi nhất trong họ, vì đó là nếp mà họ hàng sẽ nhìn vào.
Gia đình không bắt buộc phải mời thầy cho mọi lễ. Lễ cúng cơm, các tuần nhỏ, gia đình tự làm được. Các mốc lớn, nếu muốn có người hướng dẫn, nhà nên hỏi rõ phần việc và công đức trước, chọn mức vừa sức, không để ai thúc ép làm thêm lễ này lễ khác vì sợ hãi.
Với gia đình có thành viên theo tôn giáo khác nhau, ví dụ một người con theo Công giáo, việc đứng lễ có thể chia lại: người con đó dự lễ bằng cách của mình, cầu nguyện theo đạo của mình, người khác đứng hương. Sự có mặt quan trọng hơn hình thức.
Nếp ba miền: cùng mốc, khác cách gọi và cách làm
Các mốc chính có mặt ở cả ba miền, nhưng tên gọi, độ đậm nhạt và vài tục đi kèm khác nhau. Những ghi nhận dưới đây là tập quán ở nhiều nhà, không phải ở mọi nhà trong vùng.
- Miền Bắc: hay nói "cúng tuần", "trăm ngày", "giỗ đầu", "giỗ hết". Lễ mở cửa mả được giữ khá đều ở nông thôn. Nhiều nhà vẫn giữ lễ đàm tế hoặc lễ bỏ khăn tang sau giỗ hết theo sách gia lễ.
- Miền Trung: nhiều nhà gọi "cúng thất", giữ lễ 49 ngày và 100 ngày trang trọng; ở Huế, sắc thái nhà Phật trong các tuần rất rõ, nhiều gia đình mời chư tăng hoặc ban hộ niệm về nhà tụng kinh.
- Miền Nam: hay nói "cúng thất", "cúng 49", "cúng 100 ngày", và "xả tang" hoặc "mãn tang" cho lễ bỏ khăn tang. Không ít nhà làm lễ xả tang vào giỗ đầu hoặc giỗ hết tuỳ theo người mất là ai trong nhà.
- Gia đình gốc Hoa ở Nam Bộ có nếp riêng về màu tang và các mốc làm lễ, thường theo hội quán hoặc dòng họ.
- Gia đình Công giáo có nếp riêng: xin lễ cầu nguyện cho người mất tại nhà thờ vào các mốc như 7 ngày, 30 ngày, giỗ; chi tiết nên hỏi linh mục giáo xứ.
- Các dân tộc thiểu số có lễ sau tang riêng, nhiều khi rất khác (lễ bỏ mả của người Tây Nguyên là ví dụ quen thuộc), nằm ngoài phạm vi bài này.
Khi con dâu, con rể đến từ miền khác, nếp của nhà người mất được ưu tiên. Không có nếp nào sai, chỉ có nếp của nhà mình.
Những việc nên ghi lại ngay từ tuần đầu
Những ngày đầu sau tang, người nhà rất mệt và hay quên. Ghi lại vài thông tin ngay từ tuần đầu giúp cả hai năm sau nhẹ hơn nhiều.
- Ghi ngày giờ mất theo cả âm lịch và dương lịch, ngày an táng hoặc hoả táng, nơi an táng hoặc nơi gửi tro cốt.
- Ghi các mốc lễ sắp tới mà gia đình định giữ, nhờ người lớn hoặc nhà chùa xem lại ngày, dán lên chỗ dễ thấy.
- Lưu danh sách người đến phúng viếng, nhất là họ hàng xa và bạn bè của người mất, để mời giỗ đầu sau này cho đủ.
- Ghi tên, số liên lạc của người lo việc tang, nhà chùa, người trong họ hay hướng dẫn nghi lễ (lưu trong máy của hai người trong nhà).
- Thống nhất ai đứng lễ, ai lo mâm, ai báo tin cho họ hàng ở xa trước mỗi mốc.
- Ghi lại những món người mất thích ăn: nhiều nhà đặt một món như vậy lên mâm cúng các mốc lớn.
Một cuốn sổ nhỏ hoặc một ghi chú chung trong nhóm tin nhắn gia đình là đủ. Thứ tránh được là cảnh đến gần 49 ngày mới hỏi nhau "hôm nào nhỉ".
Giữ lễ vừa sức khi gia đình còn nhiều việc
Hai năm sau tang thường cũng là hai năm gia đình có nhiều việc: chia lại việc nhà, lo cho người còn lại, chi phí đám tang chưa trả xong, công việc bị gián đoạn. Đó là lý do nên chọn trước mốc nào làm lớn, mốc nào làm gọn, thay vì mỗi mốc lại lo làm sao cho bằng người.
Nhiều gia đình chọn cách: các tuần giữa làm mâm cơm trong nhà, 49 ngày và giỗ đầu làm lớn hơn, 100 ngày và giỗ hết làm vừa phải. Cũng có nhà làm ngược lại tuỳ nếp. Cách nào cũng được, miễn cả nhà hiểu vì sao.
Vàng mã nếu dùng thì vừa đủ, hoá ở nơi thoáng, có người trông, không hoá trong căn hộ hay ban công kín. Hương nến đặt xa rèm, xa giấy, xa tầm tay trẻ nhỏ. Bàn thờ riêng của người mới mất thường được thắp đèn và hương nhiều hơn trong năm đầu, nên kiểm tra ổ điện, dây đèn trước mỗi lễ.
Không ai trách một gia đình làm lễ gọn. Người ta nhớ một gia đình biết thương nhau trong lúc khó, hơn là nhớ mâm cỗ hôm đó có bao nhiêu món.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc phải làm đủ tất cả các lễ sau tang không?
Không có quy định bắt buộc. Các mốc được giữ nhiều nhất là 49 ngày, 100 ngày, giỗ đầu và giỗ hết. Các tuần giữa và lễ mở cửa mả tuỳ nếp từng vùng, từng họ. Gia đình nên hỏi người lớn trong họ xem xưa nay nhà mình giữ những mốc nào rồi theo đó.
Ngày của các lễ tính theo âm lịch hay dương lịch?
Phần lớn gia đình tính theo âm lịch, lấy ngày mất làm mốc. Cách đếm có khác nhau, có nơi tính cả ngày mất, có nơi tính từ ngày an táng. Gia đình nên nhờ người lo việc tang hoặc nhà chùa xác định ngày cụ thể, rồi đổi sang dương lịch để người đi làm sắp xếp.
Nhà hoả táng thì các lễ sau tang có khác không?
Các mốc tuần, 49 ngày, 100 ngày, giỗ vẫn giữ như nhà địa táng. Phần khác là lễ mở cửa mả: nhà gửi tro cốt ở chùa hoặc nhà lưu tro thường thay bằng buổi thắp hương ở nơi gửi tro cốt, hoặc làm lễ ở nhà. Chi tiết nên hỏi nơi đang giữ tro cốt.
Có thể gộp lễ 100 ngày với lễ khác cho đỡ tốn không?
Một số gia đình làm vậy khi các mốc quá gần nhau hoặc khi điều kiện khó khăn, nhất là khi người mất là người trẻ hoặc gia đình ở xa. Đây là chuyện của từng nhà; nên bàn với người lớn trong họ để không ai cảm thấy bị bỏ qua.
Đang trong tang có được đi dự đám cưới, đi chơi Tết không?
Mỗi vùng giữ khác nhau. Nhiều nhà kiêng tổ chức cưới hỏi trong năm đầu và hạn chế đi chơi xa trong những tuần đầu, nhưng vẫn đi làm, đi học, thăm hỏi bình thường. Nên hỏi người lớn trong nhà xem nếp nhà mình giữ đến đâu.
Người thân ở xa không về được thì có ảnh hưởng gì không?
Không ai coi việc vắng mặt vì ở xa là bất kính. Người ở xa có thể thắp hương ở nơi mình ở vào đúng giờ lễ, gọi điện về, góp phần chi phí hoặc lo một phần việc từ xa. Gia đình chỉ cần biết trước để sắp xếp người đứng lễ thay.