Ngoài Tết Nguyên Đán, một năm âm lịch của người Việt còn khoảng mười dịp được gọi là “tết”: Thượng nguyên (rằm tháng Giêng), Hàn thực (mùng 3 tháng 3), Thanh minh (theo tiết khí, đầu tháng 4 dương lịch), Đoan ngọ (mùng 5 tháng 5), Trung nguyên (rằm tháng 7), Trung thu (rằm tháng 8), Trùng cửu (mùng 9 tháng 9), Trùng thập (mùng 10 tháng 10), Hạ nguyên (rằm tháng 10), Đông chí và tết ông Công ông Táo (23 tháng Chạp). Nhà nào cũng biết Tết cả và rằm tháng Bảy; các tết nhỏ còn lại thì mỗi nhà giữ một ít, bỏ một ít.
Bài này làm một việc: xếp các tết đó vào một tấm lịch, nói mỗi tết thường cúng gì trên mâm gia tiên và mức gọn nhất mà nhiều gia đình vẫn giữ. Phần nguồn gốc chỉ đôi câu cho dễ nhớ. Từng tết lớn có bài riêng trên trang để đi sâu vào món và cách bày. Văn khấn thì đọc theo bản quen dùng của gia đình bạn.
Vì sao người xưa gọi những ngày này là “tết”
Chữ “tết” trong tiếng Việt đọc chệch từ chữ “tiết” trong tiếng Hán, nghĩa là đốt, khúc, chỗ chuyển giữa hai đoạn của thời gian. Người làm ruộng sống theo mùa vụ nên đánh dấu những chỗ chuyển ấy: đầu xuân, giữa năm khi trời bắt đầu nóng gắt, mùa gặt, lúc ngày ngắn nhất. Mỗi chỗ chuyển là một dịp nghỉ tay, làm một món riêng, thắp hương báo với tổ tiên rằng nhà đã đi qua thêm một khúc của năm.
Phần lớn các tết này đi theo lịch âm, rơi vào những ngày có số tháng và số ngày trùng nhau (mùng 3 tháng 3, mùng 5 tháng 5, mùng 9 tháng 9) hoặc vào ngày rằm. Hai tết đi theo tiết khí là Thanh minh và Đông chí, nên ngày dương lịch gần như cố định mỗi năm còn ngày âm lịch thì xê dịch. Đây là chỗ hay nhầm: tra lịch thấy Thanh minh năm nay rơi vào một ngày âm lịch khác hẳn năm ngoái là chuyện bình thường.
Nhiều tết có gốc từ Trung Hoa rồi được người Việt đổi món, đổi ý nghĩa cho hợp với ruộng đồng của mình. Có tết gần như chỉ còn trong sách, có tết vẫn sống khoẻ ở làng quê và phố cổ. Biết một tết từ đâu đến giúp bạn hiểu vì sao trên mâm có món đó, nhưng không có nghĩa phải làm đủ như sách tả.
Bảng các tết trong năm và mâm cúng thường thấy
Bảng gom các tết theo thứ tự trong năm. Cột “mâm thường thấy” là những gì nhiều nhà bày, không phải danh sách bắt buộc; mỗi vùng, mỗi nhà một nếp.
| Tết | Ngày | Mâm cúng gia tiên thường thấy | Mức gọn nhiều nhà giữ |
|---|---|---|---|
| Thượng nguyên | Rằm tháng Giêng | Mâm cơm hoặc mâm chay, hoa quả, xôi chè | Hương, hoa, quả, một đĩa xôi |
| Hàn thực | Mùng 3 tháng 3 | Bánh trôi, bánh chay | Một đĩa bánh trôi, một bát bánh chay |
| Thanh minh | Khoảng 4–5/4 dương lịch | Lễ ở mộ khi tảo mộ, mâm cơm ở nhà | Hương, hoa, quả ở mộ; mâm cơm thường ở nhà |
| Đoan ngọ | Mùng 5 tháng 5 | Rượu nếp, bánh tro hoặc bánh ú, hoa quả | Bát rượu nếp và đĩa quả |
| Trung nguyên | Rằm tháng 7 | Mâm gia tiên và mâm cúng ngoài trời | Mâm gia tiên gọn, mâm ngoài trời nhỏ |
| Trung thu | Rằm tháng 8 | Bánh nướng, bánh dẻo, bưởi, hồng, có nơi thêm cốm | Một cặp bánh và đĩa quả |
| Trùng cửu | Mùng 9 tháng 9 | Hoa cúc, rượu, xôi chè ở những nhà còn giữ | Thắp hương, bình hoa cúc |
| Trùng thập | Mùng 10 tháng 10 | Cơm gạo mới, xôi, cốm ở vùng còn làm vụ mùa | Bát cơm gạo mới |
| Hạ nguyên | Rằm tháng 10 | Mâm cơm, xôi chè, hoa quả | Như rằm thường |
| Đông chí | Khoảng 21–22/12 dương lịch | Chè trôi nước (thang viên) ở nhiều nhà gốc Hoa | Một bát chè và nén hương |
| Ông Công ông Táo | 23 tháng Chạp | Mâm cơm hoặc mâm chay, cá chép ở miền Bắc | Mâm gọn trước giờ trưa |
Ba tết rằm (Thượng nguyên, Trung nguyên, Hạ nguyên) và Tết ông Táo có bài riêng ở các mục khác của trang. Bài này đi kỹ hơn vào những tết còn lại, là những tết dễ bị quên nhất.
Những tết hay bị nhầm với nhau
Hàn thực và Thanh minh. Hàn thực là ngày cố định mùng 3 tháng 3 âm lịch, gắn với bánh trôi bánh chay. Thanh minh là một tiết khí, thường rơi vào đầu tháng 4 dương lịch, gắn với việc ra mộ. Hai ngày thường gần nhau nên nhiều người gộp làm một, nhưng ý nghĩa và mâm cúng khác hẳn.
Trùng cửu và Trùng thập. Cách nhau đúng một tháng một ngày. Trùng cửu (mùng 9 tháng 9) gắn với hoa cúc, rượu và tục lên cao trong sách cổ; Trùng thập (mùng 10 tháng 10) ở nhiều làng Bắc Bộ là dịp cúng cơm gạo mới sau vụ gặt.
Trùng thập và Hạ nguyên. Chỉ cách năm ngày. Có nơi gộp lễ cơm mới vào rằm tháng Mười, có nơi làm vào mùng 10. Không bên nào sai; xem nếp làng mình làm ngày nào.
Trung thu của trẻ con và rằm tháng Tám của bàn thờ. Phá cỗ, rước đèn là phần vui của trẻ; mâm cúng gia tiên rằm tháng Tám là phần lễ của người lớn. Nhiều nhà làm cả hai trong một tối, có nhà chỉ giữ một phần.
Nhà nào giữ tết nào: một cách nhìn thực tế
Không ai đo được có bao nhiêu phần trăm gia đình còn giữ từng tết, nên câu trả lời trung thực là: tuỳ nhà. Theo những gì dễ quan sát ở các chợ và hàng bánh, Đoan ngọ và Trung thu vẫn là hai tết được giữ rộng nhất sau Tết cả và rằm tháng Bảy: sáng mùng 5 tháng 5 chợ nào cũng bày rượu nếp, mùa thu phố nào cũng có hàng bánh nướng bánh dẻo. Hàn thực sống khoẻ ở miền Bắc, nhất là các gia đình có bà, có mẹ quen nặn bánh. Trùng cửu và Đông chí thì ít nhà người Kinh làm, phổ biến hơn trong cộng đồng gốc Hoa.
Ở nông thôn, tết gắn với mùa vụ (cơm mới tháng Mười) còn có lý do để làm vì nhà vẫn gặt lúa. Ở thành phố, nhiều nhà giữ những tết có món ăn ngon mà con cháu thích, bỏ những tết chỉ còn ý nghĩa nghi lễ. Đó là một cách chọn rất đời thường, và không có gì để chê. Người lớn trong nhà nhớ tết nào thì hỏi họ: trong nếp riêng của mỗi nhà, ký ức của ông bà là tài liệu đáng tin hơn mọi bảng tra.
Nếu nhà bạn mới ra ở riêng và muốn bắt đầu, có thể chọn hai ba tết có món dễ làm, đặt nhắc trên điện thoại theo ngày âm lịch, mỗi lần chỉ một đĩa bánh, một nén hương. Giữ đều đặn vài tết nhỏ thường dễ hơn cố làm đủ mười tết rồi bỏ dở giữa năm.
Mâm gia tiên cho các tết nhỏ gồm những gì
Các tết nhỏ không cần một mâm cỗ. Phần lớn nhà làm theo khung chung dưới đây, rồi thêm đúng món riêng của tết đó:
- Hương, đèn hoặc nến, nước sạch: phần nền của mọi lễ ở bàn thờ. Một chén nước trong thay mới là đủ, không cần rượu nếu nhà không quen dùng.
- Hoa: hoa theo mùa của tết đó. Mùa xuân có hoa đào, hoa cúc vàng; giữa năm có hoa sen, hoa huệ; mùa thu có cúc. Không có hoa thì một đĩa quả tươi cũng trọn.
- Món đặc trưng của tết: bánh trôi bánh chay cho Hàn thực, rượu nếp cho Đoan ngọ, bánh nướng bánh dẻo cho Trung thu, cơm gạo mới cho Trùng thập, chè trôi nước cho Đông chí. Đây là thứ làm nên cái tết, các thứ khác có thể bớt.
- Đĩa quả: quả đang vào mùa ở địa phương. Mận, vải giữa năm; bưởi, hồng mùa thu; quýt, cam mùa đông.
- Mâm cơm (tuỳ nhà): có nhà dâng thêm mâm cơm mặn hoặc chay vào bữa trưa của ngày tết, sau khi cúng thì cả nhà dùng bữa. Nhiều nhà ở phố bỏ phần này, chỉ giữ món đặc trưng.
Những tết nhỏ không có lễ vật nào là bắt buộc theo nghĩa thiếu thì “không thành lễ”. Đây là cách các gia đình tự đặt mức vừa sức, và mức đó có thể khác nhau giữa hai anh em ruột.
Cách lập lịch các tết cho cả năm
Lịch âm mỗi năm xê dịch so với lịch dương nên cứ đầu năm, nhiều người trẻ ngồi lập một lần cho cả năm để khỏi bị bất ngờ:
- Lấy một tờ lịch vạn niên hoặc ứng dụng lịch có hiện ngày âm. Ghi ra ngày dương lịch của mùng 3 tháng 3, mùng 5 tháng 5, rằm tháng 7, rằm tháng 8, mùng 9 tháng 9, mùng 10 tháng 10, rằm tháng 10, 23 tháng Chạp.
- Riêng Thanh minh và Đông chí, tra theo tiết khí chứ không theo ngày âm: Thanh minh thường vào 4 hoặc 5/4 dương lịch, Đông chí vào 21 hoặc 22/12.
- Xem năm đó có tháng nhuận không. Năm có tháng nhuận, các tết sau tháng nhuận sẽ lùi về cuối năm dương lịch so với năm trước. Nhà có lệ cúng vào tháng nhuận hay không thì hỏi người lớn.
- Đánh dấu tết nào nhà mình giữ, tết nào không. Ghi bên cạnh món đặc trưng cần chuẩn bị, ví dụ “mua bột nếp từ hôm trước” cho Hàn thực.
- Đặt nhắc trước một ngày cho các tết cần làm bánh, trước ba bốn ngày cho Thanh minh nếu cả nhà phải về quê tảo mộ.
Các ngày dương cụ thể của từng năm nên đối chiếu trên một nguồn lịch đáng tin, vì bảng tự chép tay rất dễ lệch một ngày.
Gọn mà vẫn đủ ý: vài nguyên tắc chung
Thứ nhất, cúng món nhà mình ăn được. Mâm của tết nhỏ thường là đồ ngọt và đồ nếp, làm nhiều quá dễ bỏ phí. Một đĩa bánh vừa đủ mỗi người vài viên sau lễ hợp với ý “thụ lộc” hơn một mâm to rồi để thiu.
Thứ hai, an toàn trước. Hương và nến đặt xa rèm cửa, xa tầm tay trẻ nhỏ; đồ nếp, đồ ngọt để ngoài trời nóng giữa năm rất nhanh hỏng, cúng xong nên cất vào tủ mát. Vàng mã cho các tết nhỏ thì nhiều nhà không dùng; nếu dùng thì vừa đủ và hoá ở chỗ thoáng, có chậu đựng, không đốt trong căn hộ.
Thứ ba, nếp nhà nào nhà ấy. Hai bên nội ngoại giữ những tết khác nhau là chuyện thường gặp. Người con dâu, con rể mới về có thể hỏi: “Nhà mình có làm Hàn thực không ạ?”, rồi theo nếp của nhà đó. Không tết nào ở đây là thước đo sự hiếu thảo; điều đọng lại sau mỗi dịp là cả nhà có lý do ngồi với nhau thêm một bữa.
Câu hỏi thường gặp
Một năm âm lịch có tất cả bao nhiêu tết?
Không có con số thống nhất, vì sách và mỗi vùng tính khác nhau. Danh sách hay gặp gồm khoảng mười một dịp: Nguyên Đán, Thượng nguyên, Hàn thực, Thanh minh, Đoan ngọ, Trung nguyên, Trung thu, Trùng cửu, Trùng thập, Hạ nguyên, Đông chí, cộng thêm tết ông Công ông Táo cuối năm.
Tết nào trong năm là quan trọng nhất sau Tết Nguyên Đán?
Theo tập quán phổ biến, nhiều gia đình coi rằm tháng Giêng và rằm tháng Bảy là hai dịp lớn sau Tết cả, tiếp đến là Đoan ngọ và Trung thu. Thứ tự này mỗi nhà một khác; có nhà coi trọng Thanh minh hơn vì gắn với việc thăm mộ ông bà.
Năm có tháng nhuận thì các tết có làm hai lần không?
Theo tập quán phổ biến, các tết vẫn làm một lần vào tháng chính, không làm lại vào tháng nhuận. Riêng rằm và mùng một của tháng nhuận thì nhiều nhà vẫn thắp hương như thường. Nếp từng nhà có thể khác, nên hỏi người lớn trong nhà.
Ở xa nhà có cần làm đủ các tết nhỏ không?
Không cần. Người ở xa thường giữ một hai tết có món dễ làm, ví dụ một bát rượu nếp ngày Đoan ngọ hay một cặp bánh dịp Trung thu, thắp nén hương nơi mình ở. Bố mẹ ở quê lo phần bàn thờ chính, con cháu ở xa gọi điện hỏi thăm là đủ ý.
Có tết nào chỉ người gốc Hoa làm, người Kinh không làm không?
Đông chí là ví dụ rõ nhất: cộng đồng gốc Hoa ở Chợ Lớn và nhiều nơi khác coi trọng tết này, còn phần lớn gia đình người Kinh không làm lễ riêng. Trùng cửu cũng tương tự. Đó là khác biệt nếp sống, không có chuyện bên nào đúng hơn.
Các tết nhỏ có cần đốt vàng mã không?
Phần lớn gia đình không dùng vàng mã cho các tết nhỏ, chỉ hương, hoa, quả và món đặc trưng. Nhà nào quen dùng thì nên vừa đủ, hoá ở nơi thoáng có chậu đựng, xa vật dễ cháy, và tuyệt đối không đốt trong căn hộ hay ban công kín.