Chuyển mâm cúng gia tiên từ mặn sang chay là một việc làm dần được: bắt đầu từ những dịp nhiều nhà vốn đã cúng chay như rằm, mùng một, thay từng món mặn bằng món chay có vai trò tương tự trên mâm, giữ lại món "hồn" của nếp nhà, và bàn trước với người lớn để ai cũng thấy được tôn trọng.
Lý do chuyển thường rất khác nhau: trong nhà có người ăn chay trường, có người theo đạo Phật muốn cúng chay, có người muốn mâm nhẹ công hơn, có gia đình muốn bớt sát sinh, có nhà vì sức khoẻ. Bài không bàn lý do nào đúng hơn, cũng không nói mâm chay "tốt" hơn mâm mặn. Bài chỉ giúp những ai đã quyết định chuyển làm cho trọn vẹn và êm thấm. Phần so sánh chung giữa hai loại mâm, vì sao có dịp cúng chay dịp cúng mặn, bạn có thể tìm ở bài nguyên tắc bày mâm.
Bắt đầu từ dịp nào
Cách êm nhất là bắt đầu từ những dịp mà nếp nhiều nhà vốn đã cúng chay hoặc cúng nhẹ: ngày rằm, mùng một hằng tháng. Mâm rằm chay với hoa, quả, xôi, chè và vài món đậu phụ, rau củ là điều người lớn ở hầu hết các vùng đều quen, nên ít gây băn khoăn.
Bước tiếp theo thường là các ngày giỗ của người mà lúc sống đã ăn chay hoặc theo đạo Phật — nhiều gia đình vốn đã cúng chay cho người đó. Ngày giỗ của người lúc sống thích món mặn, và các mâm Tết, là chỗ cần bàn nhiều nhất, nên để sau cùng.
Một mốc khác nhiều gia đình dùng là ngày giỗ đầu hoặc giỗ hết của người thân vừa mất, nếu gia đình làm lễ ở chùa và chùa vốn chỉ nhận lễ chay. Khi đó cả nhà đã quen mâm chay trong những dịp ấy, và việc chuyển các mâm khác sang chay trở nên tự nhiên hơn.
Đi theo thứ tự này, cả nhà có thời gian quen với vị món chay, người nấu có thời gian tập tay, và không ai thấy nếp nhà bị thay đổi đột ngột.
Món mặn quen thuộc và món chay thay thế
Mỗi món mặn trên mâm có một vai trò: món chính, món khai vị, món nước, món chiên. Thay theo vai trò giúp mâm chay vẫn có đủ "khung" của mâm cỗ quen thuộc.
| Món mặn trên mâm | Vai trò | Món chay thay thế nhiều nhà dùng |
|---|---|---|
| Gà luộc | Món chính, đặt giữa mâm | Đĩa xôi gấc to, hoặc "gà" làm từ đậu phụ ky, bột mì nặn hình; nhiều nhà chọn món không giả hình |
| Giò lụa, chả | Món thái lát bày đĩa | Giò chay từ đậu phụ ky, nấm, bột năng |
| Nem rán | Món chiên | Nem chay nhân miến, nấm mèo, khoai môn, cà rốt |
| Canh măng, canh bóng | Món nước | Canh nấm, canh rau củ, canh bóng chay nấu nước dùng rau củ |
| Thịt kho, thịt đông | Món kho, món mặn đậm | Đậu phụ kho nấm, mít non kho |
| Nộm thịt, nộm tai | Món trộn | Nộm su hào, nộm hoa chuối, nộm ngó sen |
| Xôi, chè | Món ngọt, món nếp | Giữ nguyên, vốn đã là món chay |
Có hai quan điểm về món chay giả hình món mặn như gà chay, giò chay: có người thấy giúp mâm quen mắt, có người theo nếp nhà chùa không chuộng việc giả hình. Gia đình bạn chọn theo cách nghĩ của mình; nếu nhà có người theo đạo Phật, hỏi ý người đó trước.
Bảng chỉ là gợi ý theo vai trò món; nếu nhà bạn vốn có món riêng trên mâm mặn, cứ tìm món chay có vai trò tương tự để giữ đủ khung mâm.
Giữ lại "món hồn" của nếp nhà
Món người mất thích. Nếu người được giỗ lúc sống thích một món cụ thể, nhiều gia đình tìm cách làm phiên bản chay của món đó, hoặc giữ một món chay mà người đó từng ăn. Món này giúp mâm vẫn mang dấu ấn người được nhớ.
Món riêng của quê. Bánh tẻ, bánh ít, bánh bèo, xôi lá cẩm — nhiều món quê vốn là món chay hoặc chuyển chay dễ. Đặt lên mâm giữ được hương vị vùng miền của gia đình.
Cách bày quen thuộc. Giữ số bát, số đôi đũa, chỗ đặt bát cơm, chén nước như mâm mặn trước đây. Người lớn nhìn vào thấy khung mâm vẫn như cũ, chỉ món là đổi.
Hoa và quả. Phần này không đổi, và thường là phần đẹp nhất của mâm chay. Nhiều nhà chăm chút hoa quả hơn khi chuyển sang chay để mâm không bị đơn điệu.
Lên một mâm chay cho ngày giỗ
Ví dụ giả định một mâm chay giỗ cho gia đình sáu người, nấu trong một buổi sáng, theo thứ tự làm việc:
- Tối hôm trước: ngâm nếp, ngâm nấm mèo, miến; làm giò chay hoặc mua sẵn ở nơi bạn tin cậy.
- Sáng sớm: đồ xôi gấc, nấu nước dùng rau củ cho canh.
- Cuốn nem chay và rán; trong lúc chờ, trộn nộm và để riêng nước trộn.
- Kho đậu phụ với nấm, nêm vừa ăn, để lửa nhỏ.
- Nấu chè hạt sen hoặc chè đỗ đen, để nguội bớt.
- Bày mâm: xôi ở giữa, các đĩa chiên, kho, nộm xung quanh, bát canh, bát cơm, chén nước, đũa theo nếp nhà.
- Đặt mâm, thắp hương, khấn theo bản gia đình; hạ lễ khi hương tàn, cả nhà cùng ăn.
Mâm chay thường ít món sống, ít đồ tanh, nên đỡ lo về an toàn thực phẩm hơn, nhưng món chiên và món kho vẫn nên ăn trong ngày.
Nói chuyện với người lớn trong nhà
Người lớn có thể ngại mâm chay vì nghĩ "cúng chay là thiếu", hoặc lo họ hàng đến giỗ thấy lạ. Cách mở lời nhiều người dùng là nói về điều mình muốn giữ trước khi nói điều muốn đổi: con muốn ngày giỗ ông vẫn đủ món ông thích, nhưng con muốn thử làm chay. Câu chuyện bắt đầu từ sự nhớ người mất, không phải từ lý thuyết.
Đề xuất thử một lần, bắt đầu từ ngày rằm, rồi hỏi người lớn thấy thế nào. Nhiều bố mẹ sẵn lòng hơn khi được ăn thử mâm chay ngon do chính con cháu nấu, hơn là nghe giải thích. Nếu người lớn chưa đồng ý cho ngày giỗ lớn, có thể giữ mâm mặn cho dịp đó và chỉ chuyển chay cho rằm, mùng một.
Cũng nên nghĩ tới người nấu. Ở nhiều nhà, mẹ hoặc chị dâu là người đã nấu mâm mặn mấy chục năm, thuộc từng món. Đổi sang chay nghĩa là họ phải học lại từ đầu, và dễ thấy công sức cũ bị gạt đi. Mời họ cùng chọn món chay, cùng nấu thử, hoặc để họ giữ một món mặn quen tay trong giai đoạn đầu, giúp việc chuyển đổi bớt nặng nề với chính người gánh việc bếp.
Trong nhà có người theo đạo Phật thì việc cúng chay thường được đón nhận dễ hơn; ngược lại, người không theo đạo có thể thấy mâm chay xa lạ. Không nên dùng lý do tín ngưỡng của mình để thuyết phục người khác; mỗi người được giữ niềm tin riêng.
Những chỗ hay vấp khi chuyển sang chay
Nhiều gia đình kể lại những vướng mắc giống nhau ở những lần đầu nấu mâm chay. Biết trước để tránh:
- Món nào cũng chiên, mâm ngấy dầu. Cân đối món chiên, món luộc, món hấp, món trộn như mâm mặn.
- Dùng nước mắm, hành, tỏi trong món "chay" khi người ăn chay theo nếp nhà chùa kiêng ngũ vị tân; hỏi rõ người ăn chay trong nhà kiêng gì.
- Đồ chay chế biến sẵn mua ở chợ không rõ nguồn gốc, nhiều phụ gia; ưu tiên tự làm hoặc mua nơi tin cậy.
- Mâm ít màu, nhìn đơn điệu. Xôi gấc, cà rốt, rau xanh, nấm đen, chè đỗ giúp mâm có màu.
- Nấu quá nhiều vì sợ thiếu, rồi bỏ phí. Mâm chay vẫn tính theo số người ăn.
Phần lớn các chỗ vấp này hết sau vài lần nấu. Ghi lại những món cả nhà thích, những món nên bỏ, sẽ thành bộ thực đơn chay riêng của gia đình.
Mâm chay vẫn đủ chất cho bữa ăn sau lễ
Mâm cúng xong là bữa ăn của cả nhà, có khi là bữa cỗ của mấy chục người. Người lớn tuổi hay lo mâm chay "không đủ chất", nhất là khi có trẻ nhỏ hay người lao động nặng ngồi ăn. Lo lắng này dễ giải quyết khi mâm chay được tính như một bữa ăn đầy đủ chứ không chỉ là một mâm cúng.
Nguồn đạm trong mâm chay thường đến từ đậu phụ, đậu phụ ky, các loại đậu đỗ, vừng, lạc và nấm. Một mâm có ít nhất hai món từ nhóm này, thêm rau xanh, củ quả và cơm, xôi, là bữa ăn cân đối cho phần lớn mọi người. Trẻ nhỏ hay người có chế độ ăn riêng theo lời bác sĩ thì cứ nấu thêm phần riêng cho họ, không cần ép mọi người cùng ăn chay.
Món chay ngon không cần nhiều gia vị công nghiệp. Nước dùng từ củ cải, cà rốt, bắp ngô, nấm hương ninh kỹ cho vị ngọt tự nhiên; vừng rang, lạc rang cho vị béo. Khi bữa ăn sau lễ ngon và đủ no, phần lớn những băn khoăn về mâm chay tự lắng xuống.
Khi họ hàng đến giỗ và chưa quen mâm chay
Ngày giỗ lớn có họ hàng xa đến, có người lớn tuổi quen mâm mặn, câu hỏi "sao năm nay cúng chay" là điều gần như chắc sẽ có. Một câu trả lời ngắn, thật và nhẹ nhàng thường là đủ: nhà con năm nay muốn làm chay, hoặc ông bà lúc sống ăn chay nên con cháu cúng chay. Không cần giải thích dài, không cần thuyết phục ai.
Một số gia đình chọn cách lai trong những năm đầu: mâm cúng trên bàn thờ là mâm chay, còn mâm cỗ mời khách sau lễ có thêm vài món mặn cho người chưa quen. Cách này giữ được ý của người muốn cúng chay mà khách vẫn thấy được chu đáo.
Theo thời gian, khi mâm chay ngon và đều đặn, họ hàng thường quen dần. Điều làm câu chuyện trở nên căng thẳng không phải là món chay hay món mặn, mà là cảm giác bị áp đặt từ cả hai phía.
Câu hỏi thường gặp
Cúng gia tiên bằng mâm chay có đúng lễ không?
Theo tập quán, nhiều gia đình cúng chay vào ngày rằm, mùng một và giỗ những người lúc sống ăn chay. Không có quy định buộc mâm gia tiên phải mặn. Điều được coi trọng là sạch sẽ, đầy đặn và lòng thành của con cháu.
Có nên dùng món chay giả hình như gà chay, giò chay không?
Tuỳ quan niệm gia đình. Có nhà thích vì mâm quen mắt, có nhà theo nếp nhà chùa không chuộng giả hình. Nếu trong nhà có người theo đạo Phật, hỏi ý người đó trước khi chọn.
Mâm chay có cần bát cơm, đôi đũa như mâm mặn không?
Nhiều gia đình giữ nguyên bát cơm, đôi đũa, chén nước như mâm mặn để mâm có đủ khung quen thuộc. Số bát, số đũa theo nếp nhà, không đổi chỉ vì mâm chuyển sang chay.
Ngày Tết có cúng chay được không?
Được, nếu gia đình đồng ý. Nhiều nhà cúng chay sáng mùng một và giữ mâm mặn cho tất niên hoặc hoá vàng. Mâm Tết nên bàn kỹ với người lớn vì đây là dịp nhiều kỳ vọng nhất.
Người nấu không ăn chay có nấu mâm chay được không?
Được. Chỉ cần dùng dụng cụ sạch, tách riêng với đồ mặn, và hỏi người ăn chay trong nhà kiêng những gì, ví dụ hành, tỏi hay nước mắm, để món nấu ra hợp với họ.
Chuyển sang cúng chay rồi có quay lại mâm mặn được không?
Được. Việc chọn mâm chay hay mặn là lựa chọn của gia đình theo từng giai đoạn, không có ràng buộc gì. Nhiều nhà linh hoạt theo dịp, theo người được giỗ và theo ý người lớn.