Cúng cơm cho người mới mất là việc gia đình dâng một bữa cơm nhỏ mỗi ngày lên bàn thờ riêng của người vừa qua đời, thường kéo dài 49 ngày hoặc 100 ngày tuỳ nếp nhà. Mâm cơm đơn giản, thường là bát cơm, đôi đũa, chén nước, đôi khi một quả trứng hoặc món nhà đang ăn, cúng vào bữa sáng hoặc bữa trưa.
Đây là lễ nhỏ nhất trong chuỗi lễ sau tang, nhưng là lễ lặp lại nhiều nhất, nên dễ khiến người nhà mệt nếu không sắp xếp. Bài này nói rõ tục cúng cơm từ đâu ra, mâm cơm thường có gì, cúng lúc nào, cúng đến khi nào thì thôi, và cách giữ lễ khi cả nhà đi làm, đi học.
Cúng cơm là gì và vì sao nhiều nhà giữ tục này
Theo quan niệm dân gian, trong những ngày đầu sau khi mất, người đã khuất vẫn còn quanh quẩn với gia đình, vẫn cần được mời ăn như khi còn sống. Bữa cơm dâng lên vì vậy rất giống bữa cơm thường ngày: cũng là cơm trắng, món nhà nấu, có đôi đũa, chén nước. Cái khác chỉ là nó được đặt lên bàn thờ trước khi cả nhà ăn.
Ở góc độ gia đình, cúng cơm là cách để người sống giữ thói quen chăm sóc người thân thêm một thời gian. Người con quen mang cơm cho mẹ già nay vẫn mang cơm lên bàn thờ; người vợ quen dọn bữa cho chồng nay vẫn dọn một phần. Việc lặp lại mỗi ngày giúp nỗi mất mát được đón nhận dần dần, không phải cắt đứt ngay sau đám tang.
Tục này phổ biến ở nông thôn cả ba miền và vẫn được giữ ở nhiều gia đình thành phố. Sách gia lễ cũ có nhắc việc dâng cơm sáng tối trước linh sàng trong thời gian để tang. Ngày nay, cách làm đơn giản hơn nhiều, nhưng ý vẫn vậy: mời người đã khuất cùng ăn bữa cơm của nhà.
Không có tục nào bắt gia đình phải nấu riêng món sang cho bữa cúng hằng ngày. Bữa nhà ăn gì, dâng nấy, miễn sạch sẽ và tươm tất.
Cúng cơm cũng khác với cúng giỗ ở chỗ nó không có khách. Không ai mời họ hàng đến dự bữa cúng cơm, không ai mang lễ đến. Đây là việc riêng trong nhà, diễn ra lặng lẽ giữa những người sống cùng người đã khuất. Chính vì riêng tư như vậy mà mỗi nhà làm theo một kiểu rất khác nhau, và người ngoài không nên bình phẩm cách làm của nhà khác.
Mâm cơm cúng hằng ngày thường có gì
Mâm cúng cơm là mâm nhỏ nhất trong các lễ sau tang. Những thứ dưới đây là thành phần hay gặp; nhiều nhà chỉ dùng hai ba món đầu.
- Một bát cơm trắng xới đầy, có nơi xới vun, có nơi xới phẳng. Một số nhà ở miền Bắc úp một quả trứng luộc bóc vỏ lên đỉnh bát cơm trong những ngày đầu.
- Một đôi đũa, nhiều nhà đặt gác ngang miệng bát hoặc cắm thẳng vào bát cơm trong lễ đầu; ngày thường thì đặt đũa bên cạnh bát như bữa ăn bình thường.
- Một chén nước sạch hoặc chén trà, có nhà thêm chén rượu nhỏ nếu người mất lúc sinh thời có uống.
- Một đến ba món nhà đang ăn: đĩa rau, bát canh, món mặn. Có nhà đặt món người mất thích, nhất là những ngày đầu.
- Hoa quả, hoa tươi không cần thay mỗi ngày; thay khi hoa héo, quả chín.
- Hương: nhiều nhà thắp một hoặc ba nén mỗi lần dâng cơm; số nén là tập quán, mỗi nhà một kiểu.
- Gia đình ăn chay hoặc người mất ăn chay thì toàn bộ mâm là món chay.
Cách đặt đũa, đặt trứng có nhiều dị bản, mỗi vùng một khác. Nếu thầy lo việc tang đã dặn cách đặt trong những ngày đầu, cứ theo đó; nếu không, đặt như một bữa ăn tươm tất là đủ.
Cúng vào lúc nào và ai trong nhà cúng
Phần lớn gia đình cúng cơm vào bữa trưa hoặc bữa sáng, có nhà cúng cả hai bữa trong tuần đầu rồi giảm còn một bữa. Giờ cúng nên theo nhịp ăn của nhà: dọn cơm lên bàn thờ trước khi cả nhà ngồi ăn, thắp hương, mời, rồi chờ hương cháy một đoạn mới hạ xuống.
Người cúng thường là người ở nhà nhiều nhất trong ngày: người vợ, người chồng còn lại, con dâu, hoặc con cháu sống cùng. Không bắt buộc phải là con trưởng. Khi người cúng đi vắng, người khác trong nhà làm thay; nhiều nhà gắn việc này vào bữa cơm, ai nấu bữa thì người đó dâng cơm.
Lời mời khi dâng cơm rất ngắn, thường là lời mời tự nhiên như khi người mất còn sống, xưng hô như trong nhà. Nhiều gia đình không đọc văn khấn cho lễ cúng cơm; nếu muốn đọc, hãy dùng bản mà nhà chùa hoặc người lớn trong họ đưa.
Trẻ nhỏ trong nhà có thể được cho đứng cạnh khi người lớn dâng cơm, để các con hiểu ông bà vẫn được nhớ đến. Hương, nến nên do người lớn thắp và cắm, đặt xa tay trẻ.
Cúng cơm bao lâu thì thôi: các nếp thường gặp
Thời gian cúng cơm khác nhau khá nhiều giữa các vùng và các nhà. Bảng dưới gom các nếp hay gặp; gia đình nên theo nếp của họ mình.
| Nếp | Cúng cơm đến khi nào | Ghi chú |
|---|---|---|
| Theo nhiều nhà miền Bắc | Đến lễ 100 ngày (tốt khốc) | Sau lễ 100 ngày thôi cúng cơm hằng ngày, chỉ cúng rằm, mùng một và các mốc |
| Theo nhiều nhà có nếp nhà Phật | Đến lễ 49 ngày | Sau 49 ngày chuyển sang cúng theo rằm, mùng một |
| Một số nhà ở nông thôn | Suốt thời gian để tang, đến giỗ đầu | Thường giảm dần còn cúng sáng hoặc cúng khi nhà có món ngon |
| Gia đình bận rộn ở thành phố | Tuần đầu cúng mỗi ngày, sau đó cúng vào các ngày tuần | Giữ đủ các mốc chính, không cúng cơm hằng ngày |
| Gia đình theo lời dặn của thầy, của chùa | Theo lời dặn cụ thể | Nên hỏi lại rõ ràng ngày thôi để cả nhà cùng biết |
Không có nếp nào đúng hơn nếp nào. Điều quan trọng là cả nhà biết đến khi nào thì thôi, để không ai áy náy khi dừng, và không ai phải gánh việc một mình kéo dài.
Ngày thôi cúng cơm, nhiều nhà làm một mâm cơm tươm tất hơn thường ngày, thắp hương báo rằng từ nay con cháu chuyển sang cúng vào rằm, mùng một và ngày giỗ.
Đồ cúng xong xử lý thế nào cho sạch và không phí
Hạ cơm sau khi hương cháy một đoạn. Không nên để bát cơm, món canh trên bàn thờ cả buổi, nhất là mùa nóng. Hương cháy khoảng một phần ba hoặc một nửa thì hạ xuống là vừa.
Cơm cúng ăn như cơm thường. Phần lớn gia đình ăn cơm cúng cùng bữa, như thụ lộc. Có nhà kiêng cho người già yếu, trẻ nhỏ ăn phần cơm có trứng úp trong những ngày đầu; đây là tập quán, không có lý do vệ sinh nào bắt buộc phải bỏ.
Đồ không ăn được thì bỏ gọn. Món đã để lâu, có mùi, có ruồi đậu thì bỏ, không cố ăn. Đổ vào thùng rác có nắp, không đổ ra gốc cây cạnh nhà vì dễ thu hút chuột, kiến.
Rửa bát đĩa cúng như bát đĩa ăn. Nhiều nhà giữ riêng một bộ bát đĩa nhỏ để cúng cơm; rửa sạch, úp khô, không để bát cơm cũ qua đêm trên bàn thờ.
Nấu vừa phần. Không cần nấu thêm một suất đầy đủ chỉ để cúng. Lấy ra từ nồi cơm, đĩa thức ăn của cả nhà là đủ.
Hoa quả trên bàn thờ thay theo độ chín. Đĩa quả trên bàn thờ người mới mất thường để nhiều ngày. Quả nào chín thì hạ xuống ăn trước, thay quả mới; quả dập, mốc thì bỏ ngay vì dễ gọi ruồi, kiến lên bàn thờ trong mùa nóng ẩm.
Giữ lễ cúng cơm khi cả nhà đi làm, đi học
Nhiều gia đình thành phố ban ngày vắng nhà. Các bước dưới đây giúp giữ lễ mà không ai phải nghỉ việc hay về vội.
- Thống nhất bữa cúng: chuyển sang cúng bữa tối nếu cả nhà chỉ ăn cùng nhau buổi tối; nhiều nhà vẫn làm như vậy.
- Phân người: ai về sớm thì người đó dâng cơm, ghi vào nhóm tin nhắn gia đình để không ai quên.
- Chuẩn bị sẵn bộ đồ cúng nhỏ: bát, đũa, chén nước để ở chỗ cố định gần bàn thờ.
- Ngày không ai ở nhà kịp: thắp hương, đặt chén nước và đĩa quả, báo rằng hôm nay con cháu đi vắng; nhiều nhà coi như vậy là đủ.
- Không để đèn, nến, hương cháy khi trong nhà không có người. Dùng đèn thờ điện an toàn nếu muốn bàn thờ luôn sáng.
- Đến các ngày tuần, dồn sức làm mâm tươm tất hơn, mời người thân gần về cùng thắp hương.
Lòng thành không đo bằng số bữa cúng. Gia đình nào cũng có lúc bận, và không có nếp nào dạy rằng bỏ một bữa cúng là có lỗi.
Mâm cơm đặt ở đâu: bàn thờ riêng của người mới mất
Trong thời gian để tang, phần lớn gia đình lập một bàn thờ riêng cho người mới mất, đặt thấp hơn hoặc tách khỏi bàn thờ gia tiên. Nhiều nơi gọi là bàn thờ vong hoặc linh sàng. Mâm cúng cơm hằng ngày đặt ở bàn thờ này, không đặt lên bàn thờ gia tiên.
Bàn thờ riêng thường gồm ảnh thờ, bát hương, cặp nến hoặc đèn, lọ hoa, đĩa quả và chỗ trống phía trước đủ để đặt bát cơm, chén nước. Mặt bàn nên rộng ít nhất bằng một mâm cơm nhỏ để không phải đặt đồ chồng lên nhau. Chi tiết cách lập bàn thờ, chọn bát hương cho người mới mất có bài riêng ở các trang chuyên về đồ thờ.
Ở căn hộ nhỏ, có nhà đặt bàn thờ riêng trên một kệ thấp cạnh bàn thờ gia tiên, có nhà đặt ở phòng khách. Điều nên tránh là đặt sát rèm vải, sát ổ cắm hoặc lối đi hẹp nơi trẻ nhỏ chạy qua.
Đến khi mãn tang, theo nếp nhiều nhà, bàn thờ riêng được dỡ đi và người mất được đưa lên thờ chung với gia tiên. Lúc đó việc cúng cơm hằng ngày, nếu còn, cũng dừng hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Cúng cơm cho người mới mất có cần đọc văn khấn mỗi ngày không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình chỉ mời ngắn gọn bằng lời tự nhiên, xưng hô như khi người mất còn sống. Nếu gia đình muốn đọc văn khấn, nên dùng bản mà nhà chùa hoặc người lớn trong họ đưa, không cần tự soạn hay tìm bản dài trên mạng.
Úp quả trứng lên bát cơm cúng có ý nghĩa gì?
Đây là tập quán ở một số vùng, thường làm trong những ngày đầu sau mất. Mỗi nơi giải thích khác nhau và không có sách nào thống nhất. Gia đình không có nếp này thì không cần làm; có nếp thì làm theo người lớn trong nhà dặn.
Quên cúng cơm một hôm thì có sao không?
Không có gì phải lo. Hôm sau cúng lại như thường, có thể thắp nén hương nói lời xin lỗi vì bận. Tục cúng cơm là để người sống nhớ thương, không phải một nghĩa vụ mà bỏ một bữa là có lỗi.
Nhà ăn chay thì cúng cơm có cần món mặn không?
Không cần. Nhà ăn chay hoặc người mất ăn chay lúc sinh thời thì dâng mâm chay như bữa nhà ăn. Nhiều gia đình không ăn chay cũng chọn cúng chay trong 49 ngày đầu; đây là lựa chọn của từng nhà.
Đang cúng cơm thì có được cúng rằm, mùng một như thường không?
Được. Ngày rằm, mùng một gia đình vẫn cúng bàn thờ gia tiên và thần linh như thường lệ, còn bàn thờ người mới mất vẫn có mâm cơm của ngày đó. Nhiều nhà làm mâm cơm hôm đó tươm tất hơn một chút.