Cúng đầy tháng cho bé trai và bé gái giống nhau ở phần chính: cùng dâng các bà Mụ và Đức Ông, cùng báo gia tiên, mâm cùng có xôi, chè, trầu cau, hoa quả. Khác biệt theo tập quán, nếu nhà bạn có giữ, thường chỉ nằm ở vài chi tiết: ngày làm lễ ở một số nơi được tiến hoặc lùi một hai hôm, con gà trên mâm là gà trống hay gà mái, và phần xưng danh trong lời khấn.
Những khác biệt ấy đến từ quan niệm cũ như "nam bảy vía, nữ chín vía", và không phải nhà nào cũng theo. Bài dưới đây gom các khác biệt bạn hay nghe, nói chúng bắt nguồn từ đâu, và vì sao nhiều gia đình bây giờ làm lễ như nhau cho cả con trai lẫn con gái.
Những chỗ có thể khác theo tập quán
Bảng gom những khác biệt hay được người lớn nhắc. Cột cuối cho biết mức độ phổ biến, để bạn khỏi nghĩ đó là quy tắc chung.
| Chi tiết | Bé trai (theo một số nếp) | Bé gái (theo một số nếp) | Mức độ phổ biến |
|---|---|---|---|
| Lễ đầy cữ | Bảy ngày | Chín ngày | Phổ biến ở nhiều nhà miền Bắc |
| Ngày cúng đầy tháng | Có nơi làm sớm hoặc muộn hơn một hai hôm | Có nơi làm ngược lại với bé trai | Không thống nhất, mỗi nơi nói một khác |
| Con gà trên mâm | Gà trống luộc | Gà mái luộc | Gặp ở nhiều nhà, cũng nhiều nhà không phân biệt |
| Món ngọt | Xôi, chè như nhau | Xôi, chè như nhau | Hầu như không khác |
| Đồ dâng các bà Mụ | Như nhau | Như nhau | Không khác |
| Lời khấn | Xưng tên, ngày sinh của bé | Xưng tên, ngày sinh của bé | Chỉ khác phần thông tin của bé |
Nhìn bảng sẽ thấy phần khác nhau rất nhỏ so với phần giống nhau. Vì vậy khi trong nhà có người nói "con gái thì phải cúng khác", bạn có thể hỏi cụ thể khác ở chi tiết nào, thường câu trả lời chỉ là con gà hoặc ngày làm lễ.
"Nam bảy vía, nữ chín vía" từ đâu ra
Quan niệm "nam bảy vía, nữ chín vía" (có sách ghi "ba hồn bảy vía" với nam, "ba hồn chín vía" với nữ) là cách nói rất quen trong dân gian người Việt. Từ đó sinh ra nhiều tục đếm số theo giới: đếm số ngày đầy cữ, số lần khấn vái, số món trong vài nghi lễ. Nguồn gốc chính xác của con số bảy và chín thì có nhiều cách giải thích, chưa có thuyết nào được coi là chắc chắn.
Điều đáng biết là quan niệm này thuộc lớp tín ngưỡng dân gian, không gắn với một tôn giáo cụ thể, và mỗi vùng áp dụng một mức. Có nhà dùng nó để tính ngày đầy cữ, có nhà chỉ dùng khi đi lễ, có nhà không để ý tới. Không có căn cứ để nói làm theo hay không làm theo sẽ khiến bé khoẻ hay yếu.
Với lễ đầy tháng, quan niệm này thường không kéo sang thành con số của mâm. Mười hai phần cho các bà Mụ vẫn là mười hai, dù bé là trai hay gái. Nếu ai đó khuyên bạn phải đổi số phần trên mâm theo giới tính của bé, đó là nếp riêng của nhà họ, không phải tập quán chung.
Gà trống hay gà mái: hiểu cho đúng
Vì sao có tục này. Ở nhiều nhà, con gà trên mâm cúng cho bé được chọn cùng giới với bé, như một cách nói rằng đây là lễ của cháu trai hay cháu gái. Cách hiểu đơn giản, dễ nhớ, nên được truyền đi.
Không phải nơi nào cũng theo. Rất nhiều gia đình chỉ chọn con gà luộc đẹp, da vàng, nguyên con là đủ, không để ý trống hay mái. Ở miền Nam nhiều nhà dùng heo quay thay gà, nên câu hỏi trống mái không còn.
Chọn gà thế nào cho mâm đẹp. Gà luộc vừa chín tới, da căng, không nứt, đặt nằm hoặc phủ phục trên đĩa. Một số nhà cài bông hoa nhỏ ở mỏ gà cho đẹp, đây là cách trang trí, không có nghĩa bắt buộc.
Khi mua gà luộc sẵn. Hỏi rõ gà chín kỹ, không đỏ xương; nhận gần giờ cúng, để trong hộp có nắp. Đồ mặn trên mâm cho bé càng cần sạch, vì sau lễ người lớn sẽ cùng ăn.
Lời khấn cho bé trai và bé gái
Lời khấn đầy tháng, theo các bản phổ biến trong sách văn khấn cổ truyền, có bố cục giống nhau cho mọi bé: kính lạy các vị được dâng lễ, xưng ngày tháng, xưng danh người khấn và địa chỉ, báo việc nhà có cháu tròn tháng, dâng lễ, rồi cầu cho mẹ tròn con vuông, bé hay ăn chóng lớn. Phần khác giữa bé trai và bé gái chỉ là tên, ngày sinh và cách gọi "con trai", "con gái".
Bạn nên đọc theo bản mà gia đình vẫn dùng, hoặc nhờ ông bà đọc. Nếu nhà không có bản sẵn, có thể khấn nôm bằng lời của mình, ngắn gọn, đủ các ý trên. Lời khấn thành thật bằng tiếng Việt thường ngày vẫn được nhiều nhà chấp nhận, không cần câu chữ Hán Việt khó đọc.
Không có câu khấn riêng nào giúp bé trai "mạnh mẽ" hay bé gái "dịu dàng" hơn. Những lời cầu mong như thế là tấm lòng của người lớn, nên nói nhẹ nhàng như lời chúc, không biến thành điều bé phải trở thành. Một lời cầu chung cho con khoẻ mạnh, hiếu thảo, sống tử tế là đủ cho cả bé trai lẫn bé gái.
Vì sao nhiều gia đình nay làm như nhau cho cả con trai lẫn con gái
Lý do đầu tiên là thực tế: phần lớn bố mẹ trẻ đặt mâm làm sẵn hoặc làm gọn ở nhà, không còn thời gian để ý tới vài chi tiết nhỏ. Mâm cho bé trai và bé gái gần như giống nhau, nên làm một kiểu là tiện nhất.
Lý do thứ hai là quan niệm thay đổi. Nhiều gia đình không muốn lễ đầu đời của con đã có những phân biệt mà sau này họ không đồng tình, như ý "con trai quý hơn". Giữ phần lễ giống nhau là cách nói rằng đứa trẻ nào cũng được đón mừng như nhau.
Lý do thứ ba là hai bên nội ngoại thường mỗi nhà một nếp về chi tiết. Làm phần chung giống nhau, rồi bên nào muốn thêm chi tiết riêng thì thêm, giúp tránh tranh luận không cần thiết trong một ngày vui. Bạn có thể thưa với ông bà: phần chính mình làm đúng nếp, phần nhỏ thì để ông bà quyết, như vậy ai cũng thấy được tôn trọng.
Giữ nếp mà không áp đặt: vài gợi ý cho bố mẹ trẻ
Khi ông bà muốn giữ khác biệt theo giới còn bố mẹ thì không quá để ý, những cách sau giúp mọi người cùng thoải mái:
- Hỏi ông bà xem khác biệt nằm ở chi tiết nào, thường chỉ là ngày cúng hoặc con gà; làm theo những chi tiết đó không tốn thêm gì.
- Không dùng lễ cúng để nói về tính cách hay tương lai của bé theo giới, như "con gái thì phải thế này".
- Nếu có lễ bốc đồ khi thôi nôi, bày đồ như nhau cho bé trai và bé gái, để bé tự với lấy thứ mình thích.
- Với sinh đôi một trai một gái, làm chung một mâm, khấn tên cả hai bé; chi tiết riêng như con gà thì có thể bày hai con hoặc chỉ một con tuỳ nhà.
- Ghi lại cách nhà mình đã làm để lần sau, hoặc cho em bé tiếp theo, không phải hỏi lại từ đầu.
Lễ đầy tháng là ngày vui chung. Chi tiết nào làm người lớn yên lòng mà không ảnh hưởng tới mẹ và bé thì cứ giữ; chi tiết nào gây căng thẳng thì có thể bàn lại nhẹ nhàng.
Nếu bé sinh vào cuối tháng âm lịch, tháng thiếu
Một câu hỏi hay gặp khi tính ngày đầy tháng là bé sinh vào ngày ba mươi âm lịch, mà tháng sau chỉ có hai mươi chín ngày. Theo tập quán, nhiều nhà lấy ngày cuối của tháng sau, tức ngày hai mươi chín, làm ngày tròn tháng; có nhà lùi sang mùng một tháng kế tiếp. Không có quy định chung, và đây cũng không phải chỗ phân biệt trai gái.
Ngoài ra, nhiều gia đình thành phố chọn làm lễ vào ngày cuối tuần gần nhất với ngày tròn tháng để ông bà, họ hàng sắp xếp được. Tục lệ ở nhiều nơi chấp nhận dời một vài hôm, miễn không quá xa. Việc đổi ngày âm sang dương nên dùng lịch tin cậy; bài này không bàn chuyện ngày tốt xấu.
Một trường hợp nữa là bé sinh trong tháng nhuận âm lịch. Khi đó các nhà cũng tính mỗi nơi một kiểu: có nhà đếm đủ ba mươi ngày từ ngày sinh, có nhà lấy cùng ngày ở tháng âm kế tiếp. Cách nhanh nhất là hỏi ông bà xem nhà mình quen tính theo lối nào, rồi ghi luôn vào sổ để năm sau tính ngày thôi nôi cho khớp.
Những câu nói nên tránh trong ngày đầy tháng
Ngày đầy tháng là lúc họ hàng, bạn bè đến thăm đông nhất kể từ khi bé chào đời, và cũng là lúc dễ nghe những câu vô tình làm người mẹ chạnh lòng. Hay gặp nhất là những câu so sánh theo giới: "lần sau cố sinh thêm thằng cu", "con gái thì sau này về nhà người ta". Người nói thường không có ý xấu, nhưng người mẹ vừa sinh rất dễ tổn thương.
Một nhóm câu khác là nhận xét ngoại hình của bé: da đen, mũi tẹt, nhỏ con, giống ai không giống ai. Theo kiêng cữ dân gian, nhiều nơi còn tránh khen bé "bụ bẫm, xinh quá" vì sợ "bị quở"; điều này thì không có căn cứ, khen bé một câu chân thành là chuyện bình thường. Chỉ nên tránh những câu chê hay so sánh.
Nếu bạn là bố bé hoặc người lớn trong nhà, có thể nhẹ nhàng lái câu chuyện sang hỏi thăm sức khoẻ của mẹ, hoặc mời khách dùng lộc. Nếu bạn là khách, một lời chúc mẹ con khoẻ, bé hay ăn chóng lớn là đủ, không cần bình luận thêm về chuyện trai hay gái.
Câu hỏi thường gặp
Bé gái có phải cúng đầy tháng muộn hơn bé trai không?
Không phải nơi nào cũng vậy. Một số nơi có lệ tiến hoặc lùi ngày cúng một hai hôm theo giới tính, nhưng mỗi nơi nói một khác. Phần lớn gia đình làm đúng ngày tròn tháng hoặc ngày cuối tuần gần đó cho cả bé trai lẫn bé gái.
Bé trai có phải cúng gà trống không?
Một số nhà chọn gà trống cho bé trai, gà mái cho bé gái, như cách đánh dấu lễ của cháu trai hay cháu gái. Nhiều nhà khác không phân biệt, hoặc dùng heo quay thay gà. Bạn làm theo nếp nhà mình.
Số phần dâng các bà Mụ có khác giữa bé trai và bé gái không?
Theo tập quán phổ biến thì không. Mười hai phần cho các bà Mụ và một phần cho Đức Ông là như nhau với mọi bé. Quan niệm bảy vía, chín vía thường chỉ dùng để tính ngày đầy cữ.
Sinh đôi một trai một gái thì cúng thế nào?
Phần lớn nhà làm chung một mâm, khấn tên và ngày sinh của cả hai bé. Nếu nhà giữ tục gà trống, gà mái thì có thể bày cả hai con, hoặc chỉ một con gà cho cả lễ. Không có cách nào bắt buộc.
Có nên đọc khấn khác nhau để cầu bé trai mạnh mẽ, bé gái hiền ngoan không?
Lời khấn đầy tháng thường giống nhau, chỉ khác tên và ngày sinh. Lời cầu mong thêm là tấm lòng của người lớn, nên nói như lời chúc chung cho con khoẻ mạnh, vui vẻ, không cần gắn với khuôn mẫu theo giới.