Sống ở nước ngoài, gia đình Việt vẫn giữ được ngày giỗ, ngày Tết bằng một mâm cúng làm từ những gì mua được nơi mình ở, tính ngày theo lịch âm Việt Nam, và điều chỉnh khói hương cho hợp nhà ở và luật phòng cháy của nước sở tại. Lễ vật có thể khác quê nhà, nhưng ý nghĩa của mâm — nhớ ông bà, quây quần, truyền nếp cho con cháu — vẫn nguyên.
Bài dành cho du học sinh, người lao động, gia đình định cư lâu năm và cả những người con lai muốn hiểu nếp nhà bên Việt. Bài nói về ngày âm lịch, múi giờ, lễ vật thay thế, nhà ở và khói hương, việc truyền nếp cho trẻ lớn lên ở nước ngoài, và những chuyện nên hỏi người lớn ở quê. Bài không thay lời dặn riêng của gia đình bạn.
Tính ngày theo lịch âm Việt Nam
Ngày giỗ, ngày rằm, ngày Tết của người Việt theo âm lịch. Ở nước ngoài, nhiều người tra lịch âm trên ứng dụng hoặc ở cửa hàng châu Á, nhưng cần để ý: lịch âm Việt Nam hiện nay tính theo múi giờ của Việt Nam, còn lịch âm Trung Hoa tính theo múi giờ của Trung Quốc, chênh nhau một tiếng. Phần lớn các năm hai lịch trùng nhau, nhưng đã có năm ngày đầu tháng, kể cả ngày Tết, lệch nhau một ngày.
Vì vậy, khi tính ngày giỗ hay ngày Tết, hãy dùng lịch âm Việt Nam, hoặc hỏi thẳng người nhà ở quê ngày dương tương ứng của năm đó. Ví dụ, Tết Nguyên Đán năm 2027 rơi vào ngày 6 tháng 2 năm 2027 dương lịch theo lịch Việt Nam. Những ngày khác, nếu không chắc, hãy hỏi lại thay vì đoán.
Ngày giỗ ông bà, cha mẹ nên ghi lại bằng cả ngày âm lẫn ngày dương cho từng năm, đặt nhắc sớm trong lịch điện thoại. Với người ở xa quê lâu, một danh sách các ngày giỗ trong nhà, hỏi lại bố mẹ hoặc anh chị em một lần cho chính xác, là thứ đáng giữ.
Múi giờ: cúng theo giờ quê hay giờ nơi mình ở
Chênh lệch giờ giữa Việt Nam và nơi bạn ở có thể từ một vài tiếng tới gần nửa ngày. Không có quy tắc chung; các gia đình thường chọn một trong mấy cách dưới đây.
| Cách làm | Làm thế nào | Hợp khi |
|---|---|---|
| Cúng theo ngày ở nơi mình ở | Cúng trong ngày giỗ theo lịch nơi bạn đang sống, vào giờ thuận tiện | Gia đình định cư lâu, con cái đi học, đi làm theo lịch nơi đó |
| Cúng cùng lúc với nhà | Tính giờ để thắp hương cùng lúc quê nhà làm lễ, có khi là đêm khuya hoặc sáng sớm | Muốn cùng lễ với cả nhà qua cuộc gọi |
| Cúng ngày cuối tuần gần nhất | Làm mâm vào cuối tuần trước ngày giỗ để cả nhà cùng có mặt | Lịch làm việc dày, nhiều thành viên ở xa nhau |
| Hai lần nhỏ | Thắp hương đúng ngày, làm mâm cơm gia đình vào cuối tuần | Muốn vừa đúng ngày, vừa có bữa cơm sum họp |
Nhiều gia đình ở nước ngoài lâu năm chọn cách thứ nhất cho ngày giỗ và cách thứ hai cho đêm giao thừa, vì khoảnh khắc giao thừa ở quê là lúc cả nhà muốn có mặt cùng nhau dù chỉ qua màn hình.
Lễ vật thay thế bằng đồ có sẵn
Hoa. Hoa cúc, hoa ly, hoa hồng bán ở siêu thị nơi đâu cũng có. Nếu không tìm được loại hoa quen thuộc ở quê, bất kỳ hoa tươi, sạch, không gai nhọn chĩa ra ngoài đều được nhiều gia đình dùng.
Quả. Mâm ngũ quả có thể dùng cam, táo, lê, nho, chuối — những quả dễ mua ở xứ lạnh. Theo tập quán, ý nghĩa nằm ở sự tươi, đầy đặn và lòng thành, không ở đúng tên từng loại.
Xôi, bánh chưng, bánh tét. Cửa hàng châu Á thường có gạo nếp, lá dong đông lạnh hoặc bánh làm sẵn vào dịp Tết. Không có thì một đĩa xôi nấu bằng nồi cơm điện, hay bánh tự gói bằng giấy bạc, vẫn là món Tết của gia đình.
Gà luộc. Gà nguyên con có bán ở nhiều nơi, có nơi chỉ có gà công nghiệp to. Nhiều nhà dùng nửa con hoặc đùi gà luộc; có nhà thay bằng món mặn khác người mất thích.
Trầu cau, rượu, trà. Trầu cau khó tìm ở nhiều nước; nhiều gia đình bỏ qua hoặc thay bằng một đĩa nhỏ trà, bánh. Rượu có thể là bất kỳ loại rượu nhẹ nào, trà thì dùng loại cả nhà quen uống.
Món của nơi mình sống. Có gia đình đặt lên mâm cả món ăn nơi họ định cư mà người mất từng thích khi sang thăm. Theo nhiều người, đó là cách kể cho ông bà về cuộc sống mới của con cháu.
Khói hương, nến và nhà ở nước ngoài
Nhà ở nhiều nước có đầu báo khói bắt buộc, cửa sổ kín để giữ ấm, và quy định chặt về lửa trần trong nhà thuê, ký túc xá. Thắp nhiều hương trong căn phòng kín vào mùa đông có thể làm chuông báo khói kêu, ảnh hưởng hàng xóm, có khi vi phạm hợp đồng thuê nhà.
Nhiều gia đình ở nước ngoài thắp một nén hương ít khói, đặt xa đầu báo khói, mở hé cửa sổ một lúc, hoặc dùng hương điện, đèn điện thay nến. Du học sinh ở ký túc xá thường không được thắp hương; khi đó một bình hoa, một ly nước và ảnh ông bà là đủ cho phần tưởng nhớ.
Việc hoá vàng gần như không làm được ở nhà ở nhiều nước, và đốt ngoài trời có thể vi phạm quy định địa phương. Nhiều gia đình bỏ vàng mã hoàn toàn khi ở nước ngoài, hoặc nhờ người nhà ở quê hoá giúp phần của mình. Đây là điều chỉnh mà người lớn ở quê thường hiểu khi được giải thích.
Truyền nếp cho con lớn lên ở nước ngoài
Trẻ lớn lên ở nước ngoài có thể không hiểu vì sao cả nhà đứng trước mâm cơm, thắp hương, cúi đầu. Một vài cách nhiều gia đình dùng để giữ nếp mà không ép:
- Cho con cùng làm một việc nhỏ: rửa quả, xếp đĩa, cắm hoa, rót trà. Trẻ nhớ lâu những gì tự tay làm.
- Kể cho con nghe ông bà là ai, từng sống ở đâu, thích món gì, bằng tiếng Việt hoặc ngôn ngữ con quen.
- Giải thích ngày giỗ là ngày nhớ người thân đã mất, giống ngày tưởng niệm ở nhiều nền văn hoá khác.
- Để con chọn có thắp hương hay chỉ đứng cúi đầu; không bắt trẻ làm điều trẻ còn sợ.
- Nấu cùng nhau một món quê vào ngày Tết, ghi lại công thức gia đình để con mang theo khi lớn.
- Gọi về quê để con chào ông bà, cô chú trong ngày lễ, giữ mối nối với họ hàng.
Với nhiều gia đình Việt ở nước ngoài, chính những ngày giỗ, ngày Tết nhỏ trong căn bếp xa quê là nơi con cái học được rằng mình có một gốc gác để tìm về.
Lịch việc cho đêm giao thừa ở nước ngoài
Ví dụ giả định một gia đình ở châu Âu, chênh Việt Nam năm đến sáu tiếng, muốn đón giao thừa cùng quê nhà:
- Vài tuần trước: hỏi người nhà ngày dương của Tết năm đó theo lịch Việt Nam, đặt bánh chưng, mua hoa quả có thể để lâu.
- Chiều ba mươi theo giờ nơi mình ở: bày mâm gia tiên gọn, cúng tất niên, ăn bữa cơm sum họp.
- Đến giờ giao thừa ở Việt Nam, tức buổi chiều tối nơi mình ở: thắp hương, gọi video về nhà, cùng nhà đón năm mới.
- Nửa đêm theo giờ nơi mình ở: nhiều nhà thắp thêm một nén hương nhỏ, coi như giao thừa nơi mình đang sống.
- Sáng hôm sau: rót trà, chúc Tết nhau, mừng tuổi trẻ con, gọi chúc Tết họ hàng.
Mỗi gia đình chọn mốc riêng; có nhà chỉ giữ một lần giao thừa theo giờ Việt Nam, có nhà giữ cả hai. Điều đáng giữ là khoảnh khắc cả nhà cùng có mặt, dù ở hai đầu múi giờ.
Đón Tết, giữ giỗ cùng cộng đồng người Việt nơi mình ở
Ở nhiều thành phố có đông người Việt, các hội đồng hương, hội sinh viên, chùa Việt, giáo xứ Việt hay trung tâm văn hoá thường tổ chức đón Tết chung. Với người sống một mình hoặc gia đình nhỏ, những dịp này giúp có không khí Tết, có bánh chưng, có người cùng nói tiếng Việt, và trẻ con thấy rằng không chỉ nhà mình giữ nếp này.
Tham gia sinh hoạt chung không thay cho mâm cúng gia tiên trong nhà, nhưng là chỗ để học thêm từ những gia đình đã sống ở đó lâu: mua lá dong ở đâu, gói bánh thế nào khi không có lá, cúng trong căn hộ có đầu báo khói ra sao. Mỗi nơi sinh hoạt có nếp riêng và có khi theo một tín ngưỡng riêng; bạn chọn nơi hợp với gia đình mình và tôn trọng nếp của nơi đó.
Người mới sang, nhất là du học sinh năm đầu, thường ngại hỏi. Một lời hỏi thăm với người đi trước, hoặc một lần đến dự Tết cộng đồng, có khi mở ra cả một nhóm bạn để cùng lo mâm cúng nhỏ những năm sau.
Những điều nên hỏi người lớn ở quê
Người ở nước ngoài lâu thường mất dần những chi tiết nhỏ của nếp nhà: ngày giỗ cụ thể của từng người, nhà mình cúng chay hay mặn ngày rằm, món nào ông bà dặn luôn có trên mâm. Gọi về hỏi những điều này khi bố mẹ, ông bà còn khoẻ là việc đáng làm, và thường làm người lớn vui vì thấy con cháu quan tâm.
Cũng nên hỏi thẳng: khi ở xa không làm được như ở nhà, bố mẹ muốn con giữ điều gì nhất. Câu trả lời đôi khi bất ngờ — có người chỉ dặn "nhớ ngày, gọi về", có người mong con giữ món ăn quê cho cháu biết. Biết được điều người lớn coi trọng giúp bạn giản lược phần khác mà không áy náy.
Những gì hỏi được, hãy ghi lại và chia sẻ với anh chị em cũng ở xa. Một cuốn sổ nhỏ về nếp nhà là thứ con cháu ở nước ngoài thường trân trọng nhất về sau.
Câu hỏi thường gặp
Ở nước ngoài có cần đúng ngày âm lịch mới cúng giỗ không?
Nhiều gia đình vẫn giữ đúng ngày âm lịch, tính theo lịch âm Việt Nam. Khi lịch làm việc không cho phép, không ít nhà cúng vào cuối tuần gần nhất và thắp hương đúng ngày. Hỏi ý bố mẹ, người lớn trong nhà để thống nhất cách làm.
Vì sao lịch âm trên ứng dụng nước ngoài đôi khi lệch một ngày?
Nhiều ứng dụng dùng lịch âm Trung Hoa, tính theo múi giờ Trung Quốc, trong khi lịch âm Việt Nam tính theo múi giờ Việt Nam. Hai lịch phần lớn trùng nhau nhưng có năm lệch một ngày đầu tháng. Hãy dùng lịch âm Việt Nam hoặc hỏi người nhà.
Du học sinh ở ký túc xá không được thắp hương thì cúng thế nào?
Đặt một bình hoa nhỏ, ly nước, đĩa quả và ảnh ông bà nếu có, đứng tưởng nhớ vài phút vào ngày giỗ hoặc đêm giao thừa, rồi gọi về nhà. Phần thắp hương có thể nhờ người nhà ở quê làm thay.
Có mang bát hương từ Việt Nam sang nước ngoài được không?
Nhiều gia đình định cư có rước bát hương sang, nhưng việc này tuỳ quan niệm của gia đình, dòng họ và tuỳ quy định hải quan về tro, cát, đồ gốm. Nên hỏi người lớn trong nhà và tìm hiểu quy định nhập cảnh của nước đến trước khi mang.
Mâm cúng thiếu những món truyền thống có sao không?
Theo tập quán, mâm cúng coi trọng sự sạch sẽ và lòng thành. Rất nhiều gia đình ở nước ngoài thay quả, thay món bằng thứ mua được ở nơi mình sống, và người lớn ở quê thường thông cảm khi được kể lại.
Con lai hoặc con dâu, con rể người nước ngoài có cần tham gia lễ cúng không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình mời họ cùng có mặt, giải thích ý nghĩa ngày giỗ như ngày tưởng niệm, và để họ tự chọn cách bày tỏ như cúi đầu, đặt hoa. Sự tôn trọng hai chiều quan trọng hơn hình thức.