Lễ báo gia tiên trước ngày cưới là buổi lễ nhỏ mỗi bên gia đình tự làm ở nhà mình, thường một đến vài ngày trước lễ rước dâu, để thưa với ông bà tổ tiên rằng con cháu sắp thành gia thất. Lễ không có khách, không cần thầy, thường chỉ gồm hương, hoa, trầu cau, rượu, một đĩa xôi hoặc một mâm cơm, do bố hoặc người lớn nhất trong nhà đứng lễ. Có nơi gọi là lễ cáo gia tiên, có nơi gọi gọn là thắp hương báo hỷ.
Nhiều gia đình trẻ bỏ qua lễ này vì nghĩ đám cưới đã có lễ trước bàn thờ rồi. Thật ra hai việc khác nhau: lễ trong ngày cưới là lễ có hai họ chứng kiến, còn lễ báo là việc riêng trong nhà, làm lúc nhà còn yên, trước khi rạp dựng và khách kéo đến. Bài dưới đây đi qua thời điểm, người đứng lễ, mâm lễ thường gặp ở ba miền, phương án gọn cho nhà ở chung cư, và vài chỗ hay lúng túng.
Lễ báo gia tiên là gì và vì sao nhiều nhà vẫn giữ
Trong nếp sống của người Việt, việc lớn trong nhà thường được thưa với tổ tiên trước khi làm: sinh con, làm nhà, con đi xa, và nhất là cưới vợ gả chồng. Hôn nhân xưa không chỉ là chuyện của hai người mà là việc hai dòng họ kết thông gia, nên người lớn coi lời thưa trước bàn thờ như một cách đặt việc vui vào mạch của gia đình. Theo quan niệm dân gian, tổ tiên vẫn dõi theo con cháu, nên có việc thì báo, xong việc thì tạ.
Lễ báo khác lễ trong ngày cưới ở chỗ nó hướng vào bên trong. Không có đội bê tráp, không có người dẫn chương trình, không có ảnh cưới. Thường chỉ có bố mẹ, cô dâu hoặc chú rể và vài người thân ở gần. Chính vì nhỏ nên nhiều người coi đây là lúc dễ chịu nhất của cả mùa cưới: bố mẹ đứng trước bàn thờ, nói vài câu về đứa con sắp lập gia đình, con cháu vái lạy, xong cả nhà ngồi ăn bữa cơm.
Ở nhiều làng miền Bắc, nhà nào có nhà thờ họ thì ngoài lễ ở nhà còn mang lễ ra nhà thờ họ thắp hương báo với cụ tổ. Phần đó thuộc nếp của từng dòng họ, có trưởng họ chủ trì; bài này chỉ bàn lễ trong một gia đình. Nhà không có nhà thờ họ, hoặc ở xa quê, chỉ cần lễ ở bàn thờ trong nhà là đủ theo tập quán phổ biến.
Làm vào lúc nào thì hợp
Một đến ba ngày trước ngày rước dâu. Đây là khoảng nhiều nhà chọn nhất. Lúc này mọi thứ đã định xong, ngày giờ cưới đã thống nhất giữa hai nhà, nhưng nhà còn chưa đông người. Làm sớm hơn cũng không sao, có nhà làm ngay sau khi chốt ngày cưới.
Sáng sớm ngày cưới, trước khi nhà trai đến hoặc trước khi đi đón dâu. Nhà ở thành phố, con cái về muộn, thường dồn lễ báo vào buổi sáng ngày cưới. Cách này tiện, chỉ cần dọn bàn thờ từ tối hôm trước và chuẩn bị mâm lễ gọn để khỏi chồng lên việc tiếp khách.
Gộp với ngày rằm hoặc mùng một gần nhất. Nếu ngày cưới gần một ngày rằm hay mùng một, nhiều nhà tận dụng mâm cúng thường lệ, thêm trầu cau và một lời thưa về việc cưới. Cách này hợp với gia đình muốn giữ lễ mà không bày thêm mâm.
Không cần xem giờ riêng cho lễ báo. Ngày giờ cưới là chuyện hai nhà đã bàn với nhau; lễ báo thì theo tập quán phổ biến làm vào buổi sáng hoặc chiều, lúc cả nhà có mặt. Gia đình nào có nếp xem giờ thì cứ theo nếp nhà, nhưng không có quy định chung nào buộc phải chọn giờ cho buổi thắp hương này.
Ai đứng lễ và ai có mặt
Người đứng lễ là người thay mặt gia đình thưa chuyện. Theo tập quán, thứ tự thường như sau, nhưng mỗi nhà một nếp:
- Bố của cô dâu hoặc chú rể: người đứng lễ phổ biến nhất. Bố thắp hương, khấn thưa, rồi mời con đến vái.
- Ông nội, hoặc bác trưởng: ở những nhà còn ông, hoặc bàn thờ đặt ở nhà bác trưởng, người lớn nhất đứng lễ, bố mẹ đứng phía sau.
- Mẹ: nhà không còn bố, hoặc bố ở xa, mẹ đứng lễ là chuyện bình thường; không có lệ nào cấm phụ nữ thắp hương báo việc nhà.
- Chính cô dâu hoặc chú rể: người ở riêng, ở xa bố mẹ, tự thắp hương ở bàn thờ của mình. Nhiều nhà vẫn để con trực tiếp thưa sau khi bố mẹ thưa xong.
- Người có mặt: thường là gia đình trong nhà; anh chị em đi xa không về kịp không ảnh hưởng gì đến lễ.
Nếu gia đình đang có tang trong năm, việc cưới nên hỏi người lớn trong họ trước; nhiều nơi có lệ dời cưới hoặc làm rất gọn, mỗi vùng mỗi khác. Đó là quyết định của gia đình, bài này không phán đúng sai.
Mâm lễ báo gia tiên: những thứ thường có
Không có danh sách bắt buộc. Bảng dưới gom những lễ vật hay gặp và lý do chúng có mặt, để bạn chọn theo sức nhà mình:
| Lễ vật | Thường gặp ở đâu | Vì sao có mặt |
|---|---|---|
| Hương, hoa tươi, đèn hoặc nến | Mọi miền | Phần tối thiểu của mọi buổi thắp hương; hoa thường là hoa cúc, hoa hồng, hoa ly màu tươi |
| Trầu cau | Mọi miền, nhất là miền Bắc | Trầu cau gắn với chuyện vợ chồng trong truyện dân gian, nên có mặt ở hầu hết lễ cưới |
| Rượu và nước sạch | Mọi miền | Chén nước, chén rượu là lễ vật quen của bàn thờ gia tiên |
| Xôi gấc hoặc xôi trắng, gà luộc | Miền Bắc, miền Trung | Xôi gấc màu đỏ được ưa trong việc vui; gà luộc là món mặn quen của mâm lễ |
| Mâm cơm vài món | Nhà muốn làm đủ lễ | Thay cho xôi gà, bày như mâm cúng thường ngày, cả nhà thụ lộc ngay sau lễ |
| Hoa quả | Mọi miền, nhất là miền Nam | Đĩa quả tươi theo mùa; miền Nam nhiều nhà chỉ cần hoa quả và trà rượu |
| Bánh cưới, bánh phu thê | Một số nơi miền Bắc | Có nhà đặt sẵn vài cặp bánh sẽ dùng trong lễ cưới để thắp hương trước |
Theo tập quán, chỉ cần hương hoa, trầu cau, rượu nước là đã thành lễ. Thêm xôi gà hay mâm cơm là tuỳ nhà, không phải điều kiện để lễ "đủ". Nếu cần xem thêm đồ thờ hoặc vật phẩm có mô tả rõ ràng, bạn có thể tham khảo trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Trình tự gọn ở nhà
Một buổi lễ báo thường xong trong khoảng nửa giờ. Trình tự dưới đây là cách nhiều nhà làm, bạn thêm bớt theo nếp riêng:
- Lau bàn thờ, thay nước, thay hoa từ hôm trước. Nhà đang chuẩn bị cưới thường bận, làm trước một ngày cho đỡ dồn.
- Bày lễ vật: hoa và quả ở hai bên hoặc phía trước, trầu cau đặt gần bát hương, xôi gà hoặc mâm cơm đặt ở bàn dưới nếu bàn thờ chật.
- Người đứng lễ thắp đèn, thắp hương, đứng ngay ngắn trước bàn thờ.
- Người đứng lễ khấn. Văn khấn đọc theo bản của gia đình hoặc thưa bằng lời của mình: họ tên, ngày cưới, tên người sắp về làm dâu hay làm rể, mong được chứng giám.
- Cô dâu hoặc chú rể lên thắp hương, vái lạy theo nếp nhà. Ở nhiều nhà, con thưa thêm vài câu bằng lời thường.
- Chờ hương tàn khoảng hai phần ba thì xin lễ, hạ mâm, cả nhà dùng bữa.
Văn khấn không phải bài thi đọc thuộc. Người lớn tuổi thường thưa bằng lời nôm, nói đủ ai, việc gì, ngày nào. Nếu gia đình có cuốn văn khấn quen dùng thì theo cuốn đó; không cần đi tìm một bản "chuẩn" duy nhất vì các bản lưu hành khác nhau khá nhiều.
Phương án gọn khi ở chung cư, nhà thuê hoặc ở xa
Căn hộ chung cư thường có bàn thờ nhỏ, kệ treo tường, không đủ chỗ đặt xôi gà. Bạn chỉ cần đặt hoa, trầu cau, chén rượu nước và vài quả tươi trên bàn thờ; nếu có mâm cơm thì để trên bàn ăn ngay phía trước, thắp hương xong mời cả nhà ngồi luôn. Hương nên dùng loại ít khói, mở cửa sổ, không để nến cháy khi không ai ở nhà.
Nếu bạn ở xa và bố mẹ ở quê, lễ báo thường do bố mẹ làm tại bàn thờ chính của gia đình. Bạn có thể gọi điện về đúng lúc bố mẹ thắp hương, hoặc tự thắp một nén ở nơi mình ở. Theo cách nghĩ của nhiều gia đình, điều cốt yếu là có lời thưa, không phải ai đứng ở đâu.
Nhà thuê không có bàn thờ riêng thì sao? Nhiều người trẻ chọn về quê thắp hương ở nhà bố mẹ một hôm, hoặc gửi lời qua bố mẹ. Không nên dựng bàn thờ tạm chỉ để làm một buổi lễ rồi bỏ, vì sau đó lại lúng túng không biết xử lý bát hương thế nào.
Bên nhà gái: lễ tạ của người con gái trước khi về nhà chồng
Ở nhà gái, lễ báo thường mang thêm một sắc thái: đây là những nén hương cuối cùng người con gái thắp ở bàn thờ nhà mình với tư cách người trong nhà chưa đi lấy chồng. Theo nếp cũ, con gái lấy chồng thì về thờ cúng bên nhà chồng, nên nhiều nhà gọi lễ này là lễ tạ hoặc lễ từ. Bố mẹ thưa với tổ tiên rằng con gái sắp sang nhà người, xin ông bà chứng giám; người con gái vái lạy, có khi nói vài lời cảm ơn bố mẹ ngay trước bàn thờ.
Ngày nay quan niệm đã khác nhiều. Con gái lấy chồng vẫn về thắp hương nhà mình ngày giỗ, ngày Tết, nhiều nhà chỉ có con gái thì con gái vẫn lo việc thờ cúng bố mẹ. Vì thế lễ tạ không còn mang nghĩa chia tay, mà là một lúc lắng lại giữa những ngày chuẩn bị bận rộn. Nhiều cô dâu kể đó là lúc họ thấy xúc động nhất, hơn cả lúc đứng trên sân khấu tiệc cưới.
Về lễ vật, lễ tạ ở nhà gái không cần khác lễ báo ở nhà trai: hương hoa, trầu cau, rượu nước, thêm xôi chè hoặc mâm cơm nếu nhà muốn. Một số nhà miền Bắc làm lễ này vào tối hôm trước ngày rước dâu, sau bữa cơm gia đình, khi họ hàng gần đã đến đông đủ.
Những chỗ hay lúng túng
Nhà gái có cần báo không? Có, theo tập quán cả hai nhà đều báo. Nhà gái báo việc gả con, nhiều nơi gọi là lễ tạ hoặc lễ từ đường của người con gái trước khi về nhà chồng.
Báo rồi mà sau đó lùi ngày cưới. Khi ngày cưới đổi, nhiều nhà thắp thêm một nén hương thưa lại cho rõ. Không có quan niệm phổ biến nào coi việc đổi ngày là điều đáng sợ; đây là chuyện tổ chức, không phải chuyện điềm báo.
Cưới lần hai, hoặc cưới muộn. Lễ báo vẫn như bình thường. Nhiều nhà làm gọn hơn, nhưng không có lý do gì để bỏ lời thưa với ông bà.
Đồ cúng xong dùng thế nào. Xôi gà, mâm cơm thì cả nhà ăn ngay. Trầu cau để nguyên đến ngày cưới cũng được, hoặc chia cho người già trong nhà. Đừng để xôi, gà ở nhiệt độ phòng quá lâu trong mùa nóng.
Câu hỏi thường gặp
Lễ báo gia tiên trước ngày cưới có bắt buộc không?
Không có quy định bắt buộc nào. Đây là tập quán nhiều gia đình giữ vì coi việc cưới là việc lớn cần thưa với ông bà. Nếu nhà bạn không có nếp này, một nén hương vào buổi sáng ngày cưới cũng đủ thể hiện ý đó, không cần bày mâm.
Lễ báo gia tiên và lễ gia tiên trong ngày cưới khác nhau thế nào?
Lễ báo là việc riêng trong nhà, làm trước, ít người, nói chuyện với tổ tiên. Lễ gia tiên trong ngày cưới diễn ra trước mặt hai họ, có cô dâu chú rể cùng thắp hương và có phần trao nhận lễ vật giữa hai gia đình.
Có cần mời thầy cúng làm lễ báo gia tiên không?
Theo tập quán phổ biến thì không. Người đứng lễ là bố mẹ hoặc người lớn nhất trong nhà. Gia đình nào quen nhờ người trong họ khấn hộ thì cứ theo nếp, nhưng đây không phải lễ cần chi phí cho thầy.
Chú rể ở nước ngoài về sát ngày cưới thì làm lễ báo ra sao?
Bố mẹ chú rể có thể làm lễ báo trước tại nhà, khi chú rể về thì thắp thêm một nén hương thưa trực tiếp vào buổi sáng ngày cưới. Nhiều gia đình làm như vậy và không coi là thiếu lễ.
Mâm lễ báo gia tiên nên chay hay mặn?
Phần đông làm mặn với xôi gà hoặc mâm cơm, nhưng nhà ăn chay hoặc muốn gọn có thể dùng hoa quả, xôi, chè và trầu cau. Mâm chay hay mặn đều theo nếp nhà, không có lệ chung nào quy định.
Lễ báo có cần đọc tên cô dâu, chú rể không?
Theo cách nhiều nhà khấn, người đứng lễ nêu họ tên người con sắp cưới, tên người sắp về làm dâu hoặc làm rể, ngày cưới và nơi ở của gia đình bên kia. Mục đích là nói cho rõ việc, không cần câu chữ cầu kỳ.