Lễ xin dâu là phần nhà trai đến nhà gái vào ngày cưới, đặt lễ vật lên bàn thờ nhà gái và xin phép đón cô dâu; ngay sau đó là lễ rước dâu, khi cô dâu chú rể cùng thắp hương báo gia tiên nhà gái, chào bố mẹ rồi theo nhà trai về. Lễ vật xin dâu thường gọn: trầu cau, rượu, có nơi thêm chè, thuốc hoặc một cặp nến. Người đứng đầu đoàn nhà trai trao lễ, người đại diện nhà gái nhận và thắp hương.
Ở nhà gái, lễ này còn gọi là lễ vu quy, tức lễ người con gái về nhà chồng. Phần phát biểu xin dâu, cảm ơn khách và chuyện tiệc tùng nằm ngoài phạm vi bài; ở đây chỉ nói phần lễ trước bàn thờ: lễ vật, trình tự, cách đứng, lời thưa, và những biến thể khi nhà gái ở xa, khi cưới ở nhà hàng hoặc khi hai nhà gộp lễ.
Lễ xin dâu nằm ở đâu trong buổi sáng ngày cưới
Một buổi sáng cưới ở nhà gái thường có ba lớp việc chồng lên nhau: lễ ở bàn thờ, tiệc hoặc nước trà mời khách, và việc chụp ảnh, trang điểm. Lễ xin dâu chỉ chiếm một phần nhỏ thời gian nhưng là phần cốt lõi, vì nó đánh dấu lúc người con gái rời nhà mình. Theo lục lễ xưa, đây là lễ thân nghinh, chú rể tự thân đi đón vợ.
Trình tự thường gặp là: nhà trai đến đầu ngõ, cử người vào báo; nhà gái ra đón; hai bên vào nhà, ngồi uống nước; nhà trai trao lễ xin dâu; nhà gái nhận, thắp hương; cô dâu chú rể thắp hương, chào bố mẹ; đoàn đưa dâu ra cổng. Phần trước bàn thờ thường khoảng mười lăm đến hai mươi phút nếu đã chuẩn bị sẵn.
Thời gian từ lúc nhà trai đến đến lúc đoàn rời đi thường bị kéo dài vì phát biểu dài, chụp ảnh lâu, hoặc chờ trang điểm. Nhiều gia đình về sau nói rằng giá như cắt bớt những phần đó để dành thời gian cho đúng phần lễ trước bàn thờ, vì đó mới là lúc bố mẹ cô dâu có mặt trọn vẹn.
Lễ vật xin dâu theo tập quán các vùng
Lễ xin dâu nhẹ hơn lễ ăn hỏi nhiều. Đây là những dạng hay gặp, không phải danh sách bắt buộc:
| Vùng | Lễ vật thường thấy | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đồng bằng Bắc Bộ | Một khay trầu cau, một chai rượu, có nhà thêm chè, thuốc | Thường đặt trong một tráp nhỏ, có khi do mẹ chú rể hoặc một người phụ nữ trong họ bưng |
| Bắc Trung Bộ (Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh) | Trầu cau, rượu, có nơi thêm bánh | Có làng giữ lệ chú rể cùng bố lên thắp hương nhà gái trước khi xin dâu |
| Huế và miền Trung | Trầu cau, rượu, cặp nến | Lễ thường nhỏ, chú trọng lời thưa của người đại diện |
| Nam Bộ | Trầu cau, rượu, trà, cặp đèn cầy long phụng | Nhiều nhà làm lễ lên đèn ngay lúc này ở nhà gái hoặc để dành cho nhà trai |
Nếu lễ ăn hỏi và lễ cưới làm cùng một ngày, nhiều nhà trai không mang lễ xin dâu riêng mà gộp vào tráp ăn hỏi. Khi đó lời xin dâu được nói trong lúc thắp hương lần thứ hai.
Trình tự trước bàn thờ, từng bước
Phần lễ trước bàn thờ nhà gái trong lễ rước dâu thường diễn ra như sau:
- Người đại diện nhà trai trao lễ xin dâu cho người đại diện nhà gái, kèm một câu xin phép ngắn.
- Người đại diện nhà gái đặt lễ lên bàn thờ, thắp đèn, thắp hương, khấn báo: hôm nay con gái nhà mình theo chồng về nhà ai, ở đâu. Văn khấn theo bản của gia đình.
- Bố mẹ cô dâu đứng trước bàn thờ hoặc ngồi ở ghế hai bên. Nhiều nhà để bố mẹ ngồi để đôi trẻ chào sau khi thắp hương.
- Cô dâu chú rể bước lên, thắp hương. Thường chú rể thắp trước rồi trao cho cô dâu, hoặc mỗi người thắp một nén. Cả hai vái ba vái, hoặc lạy theo nếp nhà.
- Cô dâu chú rể quay ra chào bố mẹ cô dâu. Đây là lúc nhiều nhà để bố mẹ dặn dò con vài câu, thường rất ngắn vì ai cũng xúc động.
- Người đại diện nhà gái xin phép cho đoàn đưa dâu xuất phát. Mẹ cô dâu thường không đi theo đoàn ở nhiều vùng miền Bắc; bố cô dâu hoặc người lớn khác dẫn đoàn.
Tục mẹ cô dâu không đi đưa dâu có ở nhiều làng miền Bắc, nhưng nhiều gia đình ngày nay bỏ. Đây là nếp, không phải luật; gia đình bạn muốn thế nào thì cứ bàn với nhau.
Cô dâu chú rể nên đứng thế nào, vái thế nào
Vị trí đứng. Phổ biến nhất là chú rể bên trái, cô dâu bên phải khi nhìn vào bàn thờ, theo quan niệm nam tả nữ hữu. Một số nhà xếp ngược lại, hoặc không để ý. Nếu gia đình không có nếp riêng, xếp theo cách phổ biến là được.
Vái hay lạy. Nhà có chỗ rộng, có chiếu trải trước bàn thờ, nhiều đôi trẻ lạy bốn lạy theo nếp cũ của lễ gia tiên. Căn hộ chật, váy cưới dài, thì vái ba vái đứng là đủ. Không có quy định chung buộc phải lạy.
Cầm hương thế nào. Cầm hương bằng hai tay, ngang ngực, vái rồi cắm vào bát hương. Cắm thẳng, không cắm nghiêng chạm hương khác. Váy cưới, khăn voan nên được giữ gọn khi cúi gần nến.
Ảnh chụp. Phần lớn đôi trẻ muốn có ảnh lúc thắp hương. Người chụp nên đứng chếch một bên, không chen vào giữa bàn thờ và người khấn. Nhiều gia đình không thích đèn chớp trong lúc khấn, nên hỏi trước.
Lời thưa của nhà gái khi đưa con đi
Văn khấn lễ vu quy có nhiều bản lưu hành, mỗi nhà đọc một kiểu; bài này không đưa nguyên văn. Điều nên biết là bố cục ý chính để người đại diện nhà gái chuẩn bị: xưng danh và nơi ở; nói ngày cưới, tên con gái, tên chú rể và gia đình nhà trai ở đâu; thưa rằng hôm nay con gái theo chồng về nhà chồng; mong tổ tiên chứng giám và kết thúc bằng lời kính cẩn.
Khác với lễ ăn hỏi, lời thưa trong lễ vu quy thường có thêm một ý: báo rằng người con gái từ nay về bên nhà chồng lo việc hương khói bên đó, nhưng vẫn là con cháu trong nhà. Ý này không có trong mọi bản khấn, nhưng nhiều người lớn tuổi hay thêm vào bằng lời thường, vì nó trả lời đúng nỗi băn khoăn của bố mẹ khi gả con.
Một số gia đình mời chú rể đứng cạnh người khấn trong lúc khấn, để giới thiệu chú rể với tổ tiên nhà gái. Nhà khác để chú rể đứng phía sau và chỉ lên thắp hương sau khi khấn xong. Cả hai cách đều phổ biến, tuỳ người lớn bên nhà gái quyết.
Khi gia đình nhà gái có hoàn cảnh riêng
Bố hoặc mẹ cô dâu đã mất. Nhiều cô dâu muốn có thêm một lúc đứng trước di ảnh bố hoặc mẹ trên bàn thờ. Người khấn có thể thưa riêng một câu với người đã khuất. Không cần bày thêm lễ vật; một nén hương riêng là đủ ý.
Bố mẹ cô dâu đã chia tay. Bàn thờ thường đặt ở nhà người nuôi cô dâu. Người còn lại vẫn có thể có mặt và đứng cạnh trong lúc đôi trẻ chào bố mẹ, nếu hai bên đồng ý. Đây là chuyện gia đình tự sắp xếp trước, đừng để đến sáng ngày cưới mới bàn.
Cô dâu là con một hoặc nhà chỉ có con gái. Một số gia đình băn khoăn chuyện sau này ai lo hương khói. Nhiều đôi thoả thuận trước rằng vợ chồng sẽ cùng lo cả hai bên. Người khấn nên thưa rõ điều này ngay trước bàn thờ, giúp bố mẹ cô dâu yên lòng.
Cô dâu sống với ông bà hoặc họ hàng. Người nuôi cô dâu đứng vai trò như bố mẹ trong lễ. Lễ vẫn làm ở bàn thờ của gia đình đang nuôi; nếu cần, có thể thắp hương thêm ở bàn thờ nhà bố mẹ đẻ vào hôm trước.
Khi cưới ở nhà hàng hoặc ở nhà thuê
Không ít gia đình ở thành phố tổ chức toàn bộ ở nhà hàng: không có rạp tại nhà, đoàn nhà trai đón cô dâu thẳng từ khách sạn hoặc tiệm trang điểm. Phần lễ trước bàn thờ khi đó vẫn có thể giữ, chỉ cần dời sớm hơn. Ví dụ giả định: sáng sớm ngày cưới, cô dâu về nhà bố mẹ, nhà trai cử vài người đến cùng chú rể, làm lễ xin dâu ngắn trước bàn thờ, sau đó cả đoàn mới ra nhà hàng.
Nếu nhà gái ở trọ, nhà thuê không có bàn thờ, phần thắp hương có thể làm từ hôm trước ở quê, hoặc gia đình mang một bát hương nhỏ đặt tạm trên bàn trang trọng. Cách thứ hai cần cân nhắc: sau lễ, bát hương tạm xử lý thế nào nên hỏi người lớn. Nhiều gia đình chọn cách đơn giản hơn là bỏ phần thắp hương, giữ phần cô dâu chú rể chào bố mẹ.
Một số khách sạn có phòng lễ riêng và cho phép đặt bàn lễ nhỏ. Nếu muốn thắp hương ở đó, hãy hỏi trước về quy định về khói và lửa, vì nhiều nơi có cảm biến báo cháy rất nhạy.
An toàn và những chi tiết nhỏ thường bị quên
Buổi sáng ngày cưới đông người, trẻ con chạy lăng xăng, váy cưới dài, rèm hoa nhiều. Vài điều nên để ý:
- Nến và đèn dầu trên bàn thờ nên đặt xa rèm hoa, khăn voan, phông nền chụp ảnh.
- Hương nên chọn loại ít khói, đủ dùng cho hai lần thắp; không thắp cả bó lớn khiến phòng ngột ngạt.
- Chuẩn bị sẵn khăn sạch để lau tay sau khi thắp hương, đỡ dính tàn vào váy, găng tay.
- Dặn người trông trẻ trong lúc làm lễ; trẻ dễ chạm vào nến hoặc kéo khăn trải bàn thờ.
- Lễ vật xin dâu sau khi đoàn đi thì nhà gái hạ xuống, trầu cau chia cho người già, rượu giữ lại dùng sau.
- Ghi lại tên người đại diện mỗi bên và giờ hẹn trên một tờ giấy dán ở bếp, để người lo việc không phải hỏi nhau nhiều lần.
Một mẹo nhiều nhà dùng là giao hẳn cho một người thân không bận tiếp khách làm người trông bàn thờ trong suốt buổi sáng: lo hương, nến, nhắc giờ, đỡ lễ, dọn tàn. Người này không cần biết khấn, chỉ cần tỉnh táo và đứng gần. Nhờ vậy bố mẹ cô dâu được rảnh tay để có mặt trọn vẹn ở phút con chào đi.
Câu hỏi thường gặp
Lễ xin dâu có cần mang tráp không?
Thường chỉ cần một tráp nhỏ hoặc một khay trầu cau và rượu. Nhiều nhà trai cho mẹ chú rể hoặc một người phụ nữ trong họ bưng lễ. Khi gộp ăn hỏi và cưới cùng ngày, lễ xin dâu có thể nằm trong tráp ăn hỏi.
Mẹ cô dâu có được đi đưa dâu không?
Ở nhiều làng miền Bắc có tục mẹ cô dâu không đi đưa dâu, ở lại nhà. Nhiều nơi khác không có tục này, và ngày càng nhiều gia đình bỏ. Đây là chuyện nếp nhà, gia đình hai bên tự bàn.
Cô dâu chú rể nên lạy hay vái trước bàn thờ nhà gái?
Tuỳ nếp nhà và chỗ đứng. Nhà rộng có chiếu thì nhiều đôi lạy, căn hộ chật hoặc váy dài thì vái đứng ba vái. Không có quy định chung, quan trọng là sự nghiêm trang và thời gian đủ để bố mẹ chứng kiến.
Có cần thắp hương báo gia tiên nhà gái nếu đã làm lễ báo trước đó?
Theo tập quán phổ biến vẫn nên thắp. Lễ báo trước đó là việc riêng của nhà gái, còn lễ trong ngày rước dâu có chú rể và nhà trai cùng chứng kiến. Hai lần thắp hương mang hai ý khác nhau.
Nhà trai đến muộn giờ đã hẹn thì phần lễ có bị ảnh hưởng không?
Về mặt tập quán, không có quan niệm phổ biến nào coi việc đến muộn là điều đáng sợ. Nhưng đến muộn làm nhà gái và khách phải chờ, nên báo trước qua điện thoại và rút gọn phần phát biểu để bù thời gian.
Cưới ở nhà hàng có cần làm lễ rước dâu ở nhà không?
Không bắt buộc, nhưng nhiều gia đình vẫn muốn có phần chào bố mẹ và thắp hương ở nhà. Có thể làm sớm hơn, gọn hơn, chỉ có hai gia đình và vài người thân, trước khi cả đoàn ra nhà hàng.