Mâm cúng giao thừa ngoài trời là mâm lễ nhiều gia đình bày ở sân hoặc trước cửa nhà vào thời khắc chuyển từ năm cũ sang năm mới, gọi là lễ trừ tịch. Theo quan niệm dân gian, lễ ngoài trời dành cho trời đất và các vị thần cai quản năm, còn lễ trong nhà dành cho gia tiên. Vì vậy hai mâm khác nhau về chỗ đặt, về hướng, và phần nào về lễ vật.
Với Tết Đinh Mùi, thời khắc giao thừa là nửa đêm rạng sáng ngày 6/2/2027 dương lịch, tức lúc chuyển sang mùng Một tháng Giêng. Bài này đi vào mâm ngoài trời: có gì, vì sao, đặt ở đâu, và khi nhà là một căn hộ ở tầng mười lăm thì làm thế nào. Trình tự lễ và bài khấn đã có nhiều tài liệu khác; ở đây chỉ nhắc khi liên quan đến việc bày mâm.
Lễ ngoài trời và lễ trong nhà khác nhau ở chỗ nào
Trong cách giải thích phổ biến, mỗi năm có một vị hành khiển cai quản việc dương gian. Đêm giao thừa là lúc vị cũ bàn giao cho vị mới, nên gia đình đặt mâm ngoài trời để tiễn và đón. Mâm trong nhà là để mời gia tiên cùng đón năm mới, nối tiếp bữa tất niên chiều hôm trước.
Vì lễ ngoài trời hướng về trời đất, bàn thường đặt ở chỗ thoáng, nhìn ra trời: giữa sân, trước hiên, ngay cửa chính. Mâm trong nhà đặt ở bàn thờ gia tiên như mọi lễ khác. Phần lớn gia đình cúng ngoài trời trước, rồi mới vào trong nhà thắp hương gia tiên; một số nhà làm ngược lại hoặc làm cùng lúc khi có hai người.
Lễ vật trên mâm ngoài trời vì thế cũng ít món ăn hơn mâm trong nhà. Không có bát cơm, đôi đũa như bữa cơm mời ông bà; thay vào đó là những lễ vật mang tính tượng trưng: hương, hoa, quả, trầu cau, rượu, gạo muối, con gà, đĩa xôi. Nhìn vào là thấy đây là lễ đón tiễn, không phải bữa ăn.
Không phải nhà nào cũng giữ lễ ngoài trời. Nhiều gia đình ở thành phố chỉ thắp hương trong nhà lúc giao thừa, vì nhà không có sân, hoặc vì nếp nhà xưa nay vẫn vậy. Đó cũng là một nếp, không ai cần phải thêm lễ chỉ vì đọc thấy nhà khác làm.
Lễ vật trên mâm ngoài trời: phần chính và phần tuỳ nhà
Theo tập quán phổ biến, mâm ngoài trời gọn hơn mâm tất niên. Bảng chia thành phần nhiều nhà có và phần tuỳ nếp, để người mới làm biết bắt đầu từ đâu.
| Lễ vật | Mức độ phổ biến | Cách đặt hay gặp | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Hương, đèn hoặc nến | Hầu như nhà nào cũng có | Bát hương nhỏ hoặc cắm vào khay cát; nến hai bên | Ngoài trời có gió, nên có chụp chắn gió |
| Hoa tươi | Rất phổ biến | Một bình nhỏ đặt một bên mâm | Hoa cúc, lay ơn, hoa đào cắt cành |
| Đĩa quả | Rất phổ biến | Một đĩa quả theo mùa ở giữa hoặc một bên | Có thể lấy bớt từ mâm ngũ quả trong nhà |
| Gà trống luộc | Nhiều nhà ở miền Bắc | Đặt giữa mâm, đầu quay vào trong | Nhiều nhà cho gà ngậm một bông hoa hồng |
| Xôi hoặc bánh chưng, bánh tét | Nhiều nhà | Bên cạnh đĩa gà | Nhà cúng chay thay bằng xôi gấc, chè |
| Trầu cau, rượu, nước | Phổ biến | Phía trước, gần mép mâm | Chén rượu nhỏ, chén nước sạch |
| Muối gạo | Nhiều nhà | Một đĩa nhỏ | Có nơi để thành hai đĩa nhỏ |
| Mũ áo giấy cho quan hành khiển | Tuỳ nhà | Đặt mép bàn, xa lửa | Nhiều nhà không dùng; hoá ở chỗ được phép |
Nhà cúng chay chỉ cần hương, hoa, quả, xôi chè, trầu nước là đủ. Có nhà ở Nam Bộ cúng giao thừa bằng một mâm trái cây, bình bông, bánh mứt và nhang đèn; mâm vẫn đủ ý tiễn cũ đón mới.
Chọn chỗ đặt bàn ở nhà có sân, nhà phố và nhà ống
Nhà có sân. Bàn đặt giữa sân hoặc gần thềm, mặt mâm hướng ra ngoài cổng, người đứng khấn quay mặt ra phía trời. Nhiều nhà kê bàn từ chiều, phủ khăn đỏ hoặc khăn sạch, đến khoảng mười một giờ đêm mới bày đồ ăn lên để gà và xôi còn ấm.
Nhà phố mặt đường. Thường đặt ngay trước cửa chính, trên vỉa hè sát nhà. Bàn nhỏ, không lấn ra lòng đường, không để nến sát chỗ xe qua lại. Đêm giao thừa người đi xem pháo hoa về muộn rất đông, giữ lối đi cho người khác cũng là một phần lễ.
Nhà ống trong ngõ. Ngõ hẹp thì đặt bàn ở hiên hoặc ngay sau cửa, hướng ra ngõ. Nhiều nhà trong ngõ thống nhất mỗi nhà một bàn nhỏ trước cửa mình, tránh cảnh nhiều bàn kê dồn ra một chỗ chắn lối.
Nhà có tầng thượng. Một số nhà ở thành phố đặt mâm ngoài trời trên sân thượng vì ở đó thoáng nhất. Nếu làm vậy, chọn chỗ không có gió lùa mạnh, chậu hoá vàng đặt xa mái tôn và cây khô, có sẵn xô nước.
Mâm giao thừa ở mỗi vùng trông ra sao
Ở nhiều làng đồng bằng Bắc Bộ, mâm giao thừa ngoài trời khá đầy đặn: con gà trống luộc vàng ngậm bông hồng đỏ, đĩa xôi gấc, cặp bánh chưng nhỏ, đĩa quả, bình hoa, cơi trầu, be rượu, đĩa muối gạo và bộ mũ áo giấy. Cả mâm đặt trên chiếc bàn vuông kê giữa sân gạch, hai cây nến hai bên.
Ở Huế và các tỉnh miền Trung, nhiều nhà bày mâm ngoài trời với hương, hoa, trà, rượu, bánh mứt và một ít đồ chay; một số gia đình vẫn giữ nếp cúng ngoài sân nhưng làm rất gọn vì sau đó còn lễ trong nhà và ở nhà thờ họ. Mâm chính dành cho gia tiên được chuẩn bị kỹ hơn.
Ở Nam Bộ, cúng giao thừa ngoài trời nhiều nhà gọi là cúng "ông Thiên" và đặt ở bàn thiên trước nhà nếu có. Lễ thường gồm trái cây, bình bông, nhang đèn, trà, có nhà thêm bánh tét, mứt. Mâm mặn ngoài trời ít gặp hơn so với miền Bắc.
Những nét khác nhau ấy đều là cách mỗi vùng hiểu cùng một ý: đánh dấu khoảnh khắc chuyển năm. Gia đình sống xa quê có thể giữ đúng nếp quê mình, cũng có thể làm theo nếp nơi đang sống nếu thấy hợp.
Ở chung cư: ban công, cửa ra vào hay chỉ thắp hương trong nhà
Căn hộ không có sân là chuyện của hàng triệu gia đình. Cách nhiều người đang làm là đặt một bàn nhỏ ở ban công hoặc lô gia, mâm hướng ra ngoài trời. Ban công kín bằng kính thì mở cửa kính cho thoáng, không thắp nhiều hương trong không gian kín vì khói đọng lại lâu.
Một số gia đình đặt mâm ngay trong nhà sát cửa ra vào, mặt mâm hướng ra hành lang. Cách này nên hỏi ban quản lý toà nhà trước, vì hành lang là lối thoát hiểm, đặt bàn có lửa ở đó có thể trái nội quy. Đơn giản hơn là bày mâm trong nhà ở chỗ gần cửa sổ, mở cửa sổ khi thắp hương.
Phần hoá vàng mã, nếu nhà có, không nên làm ở ban công chung cư. Nhiều toà nhà đã bố trí chỗ hoá chung dưới sân; nếu không có, nhiều nhà bỏ phần vàng mã đêm giao thừa và chỉ giữ hương hoa. Theo tập quán phổ biến, lễ đêm giao thừa cốt ở tấm lòng tiễn năm cũ, đón năm mới hơn là ở số đồ đốt đi.
Muốn mua bàn gấp nhỏ, khay cắm hương, chụp chắn gió có mô tả rõ ràng, có thể xem thêm đồ thờ, vật phẩm trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Bày mâm đêm giao thừa theo thời gian
Dưới đây là nhịp làm việc hay gặp, tính từ tối 30 Tết (hoặc tối 29 nếu tháng Chạp thiếu). Đổi lại cho hợp nếp nhà bạn.
- Khoảng chín, mười giờ tối: luộc gà, hấp lại xôi hoặc bánh chưng, rửa đĩa quả, chuẩn bị bình hoa.
- Khoảng mười một giờ: kê bàn ngoài trời, trải khăn, đặt bát hương nhỏ, nến có chụp; bày quả, hoa, trầu cau, rượu nước, muối gạo.
- Gần nửa đêm: đặt gà và xôi lên mâm cho còn ấm; người chủ lễ rửa tay, thay áo gọn gàng.
- Lúc chuyển sang năm mới: thắp hương ngoài trời, khấn theo bản của gia đình; sau đó vào nhà thắp hương bàn thờ gia tiên.
- Đợi hương gần tàn: hạ mâm, hoá vàng nếu có ở chỗ an toàn, dọn bàn, kiểm tra tắt hết lửa trước khi đi ngủ hoặc đi xem pháo hoa.
Nhiều gia đình không đợi đúng phút giao thừa mới thắp hương mà làm sớm hơn mươi phút, vì còn phải vào trong nhà. Đây là chuyện tập quán của mỗi nhà, không có giờ "chuẩn" chung.
An toàn lửa và đồ ăn trong đêm giao thừa
Đêm giao thừa có hai thứ dễ gây sự cố: lửa và trẻ con. Nến đặt ngoài trời phải có chụp kính hoặc cốc thuỷ tinh che, bát hương đặt chắc trên bàn, không để khăn trải bàn thõng sát nến. Trẻ nhỏ thích chạy quanh bàn lễ, nên có một người lớn đứng trông lúc thắp hương và lúc hoá vàng.
Chậu hoá vàng nên là chậu kim loại, đặt trên nền gạch hoặc xi măng, cách xa cây khô, mái che, dây điện, xe máy. Hoá từng ít một, có sẵn xô nước. Gió đêm cuối năm ở miền Bắc có khi khá mạnh, tàn giấy bay xa hơn người ta nghĩ.
Một chi tiết hay bị quên là khay cắm hương. Ngoài trời không có bát hương cố định, nhiều nhà cắm hương vào đĩa gạo hoặc khay cát. Đĩa gạo nông, gió thổi là hương nghiêng đổ; nên dùng bát sâu hoặc khay cát dày, cắm hương thẳng, không cắm quá nhiều nén một lúc.
Về đồ ăn, gà và xôi bày ngoài trời đêm lạnh thì ít hỏng, nhưng ở miền Nam đêm giao thừa vẫn ấm. Nếu mâm bày lâu, sau lễ nên cất ngay gà vào tủ lạnh; xôi để nguội đậy kín. Phần đồ cúng ngoài trời nhiều nhà dùng cho bữa sáng mùng Một, nên giữ cho sạch từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Cúng giao thừa ngoài trời và trong nhà có bắt buộc làm cả hai không?
Không bắt buộc. Nhiều nhà làm cả hai, ngoài trời trước rồi vào trong nhà; nhiều nhà ở thành phố chỉ thắp hương bàn thờ gia tiên. Cứ theo nếp gia đình, hỏi người lớn trong nhà nếu chưa rõ.
Đêm giao thừa Tết 2027 là lúc nào?
Tết Nguyên Đán Đinh Mùi rơi vào ngày 6/2/2027 dương lịch. Thời khắc giao thừa là nửa đêm rạng sáng 6/2/2027, khi chuyển sang mùng Một tháng Giêng âm lịch.
Ở chung cư có nên đặt mâm giao thừa ngoài hành lang không?
Nên hỏi ban quản lý trước, vì hành lang là lối thoát hiểm và nhiều toà nhà cấm đặt vật có lửa ở đó. Cách an toàn hơn là đặt ở ban công thoáng hoặc trong nhà gần cửa sổ mở.
Mâm giao thừa có cần gà luộc không?
Gà trống luộc là lễ vật nhiều nhà miền Bắc dùng, nhưng không bắt buộc. Nhà cúng chay hoặc nhà ở miền Nam nhiều người chỉ dùng hoa, quả, xôi chè, bánh mứt, trầu nước và hương đèn.
Có cần hoá vàng mã đêm giao thừa không?
Tuỳ nếp từng nhà. Nhiều gia đình có mũ áo cho quan hành khiển, nhiều nhà không dùng vàng mã. Nếu hoá, hoá ở chỗ được phép, dùng chậu kim loại, xa đồ dễ cháy và có người trông đến khi tắt hẳn.
Đồ cúng giao thừa xong để làm gì?
Nhiều nhà dùng gà, xôi, bánh cho bữa sáng mùng Một. Gà nên cất tủ lạnh ngay sau lễ nếu trời ấm, xôi đậy kín. Quả có thể để lại trên bàn thờ hoặc ăn dần trong những ngày Tết.