Mâm cúng Tết Hàn thực (mùng 3 tháng 3 âm lịch) ở phần lớn gia đình miền Bắc chỉ gồm hai món chính: một đĩa bánh trôi và một bát bánh chay, đặt cạnh hương, hoa, nước sạch trên bàn thờ gia tiên. Nhiều nhà thêm đĩa quả; ít nhà làm mâm cơm riêng cho dịp này. Lễ thường làm vào buổi sáng, trước khi cả nhà ăn bánh.
Bài đi vào phần mâm: bánh trôi và bánh chay khác nhau ở đâu, bày bao nhiêu viên, đặt ở vị trí nào, nhà không tự nặn bánh thì làm gì, và nếp miền Trung, miền Nam ra sao. Công thức nặn bánh từng bước không có ở đây; chuyện Giới Tử Thôi chỉ nhắc một đoạn.
Hàn thực là tết gì và vì sao gắn với bánh trôi
“Hàn thực” nghĩa là ăn đồ nguội. Theo sách Trung Hoa, tục kiêng lửa mấy ngày quanh thời điểm này gắn với tích Giới Tử Thôi, một người hiền thời Xuân Thu chết cháy trong rừng; người đời sau kiêng nấu nướng để tưởng nhớ. Khi sang Việt Nam, tục kiêng lửa gần như không còn, chỉ giữ lại ngày mùng 3 tháng 3 và đổi sang một món nếp làm sẵn từ hôm trước: bánh trôi, bánh chay.
Vì món chính là bánh, nhiều nơi gọi luôn là “Tết bánh trôi”. Món này hợp với tháng Ba: tiết trời còn mát, gạo nếp sau Tết vẫn còn trong nhà, đường mía mới. Bánh làm xong để nguội vẫn ăn được, đúng với cái tên “ăn đồ nguội”.
Có những cách giải thích khác về nguồn gốc bánh trôi trong văn hoá Việt, nhưng thường không có tư liệu chắc chắn đi kèm. Nếu muốn kể cho con cháu nghe, câu ngắn gọn và đúng nhất là: đây là một ngày tết có gốc từ phương Bắc, người Việt giữ lại và làm thành tết của món bánh nếp quen thuộc. Phần chi tiết hơn về tích xưa có thể tìm trong các sách lịch sử, văn hoá.
Bánh trôi và bánh chay khác nhau ra sao trên mâm cúng
Hai món cùng làm từ bột nếp, nhưng hình dáng và cách bày khác nhau nên đặt thành hai đồ đựng riêng.
| Bánh trôi | Bánh chay | |
|---|---|---|
| Hình dáng | Viên nhỏ tròn, nhân đường phên (đường mía bánh) | Viên to hơn, dẹt, thường nhân đỗ xanh, có nơi không nhân |
| Cách ăn | Ăn khô, rắc vừng | Ăn với nước đường gừng sánh, rắc vừng, có nhà thêm nước cốt dừa |
| Đồ đựng khi cúng | Đĩa phẳng | Bát hoặc chén có nước |
| Số lượng nhiều nhà bày | Một đĩa, thường để số lẻ viên như 3, 5, 7 hoặc 9 | Một bát vài viên, hoặc mỗi chén một viên |
| Màu sắc | Trắng; có nhà làm thêm màu từ lá dứa, gấc, hoa đậu biếc | Trắng, nước đường màu vàng nâu |
Số viên lẻ là quan niệm của nhiều nhà theo cách nghĩ số lẻ thuộc dương; cũng nhiều gia đình không đếm mà bày đầy đĩa. Không có quy định nào về số viên phải đúng. Nếu nhà chỉ làm được một trong hai món, bánh trôi là món được giữ nhiều hơn.
Bày mâm cúng Hàn thực từng bước
Lễ Hàn thực nhỏ, làm trong khoảng mười lăm phút sau khi bánh đã nguội. Trình tự nhiều nhà ở miền Bắc làm như sau:
- Lau bàn thờ, thay nước, cắm lại hoa. Mùa này có hoa cúc trắng, hoa ly, hoa huệ; nhà nào sẵn hoa gì thì cắm hoa ấy.
- Xếp bánh trôi ra đĩa thành vòng tròn hoặc chóp nhỏ, rắc vừng rang lên trên. Bánh nên để nguội hẳn để không dính vào nhau, không chảy nước đường xuống đĩa.
- Múc bánh chay vào bát hoặc vài chén nhỏ, chan nước đường vừa ngập nửa viên, rắc vừng. Bát đặt trên đĩa lót để khỏi đọng nước trên mặt bàn thờ.
- Đặt đĩa bánh trôi và bát bánh chay ở phía trước bát hương, hai bên cân đối. Đĩa quả, nếu có, để phía sau hoặc lệch một bên.
- Thắp hương, người chủ lễ khấn ngắn theo bản quen dùng của gia đình. Nhiều nhà chỉ báo đơn giản rằng hôm nay là ngày mùng 3 tháng 3, con cháu làm bánh dâng tổ tiên.
- Chờ hương tàn khoảng một nửa rồi hạ bánh xuống để cả nhà cùng ăn. Bánh còn thừa cất tủ mát, ăn trong ngày hoặc hôm sau.
Nhà có bàn thờ Phật hay bàn thờ thần linh riêng thì nhiều gia đình đặt thêm một đĩa nhỏ ở đó; nhà chỉ có bàn thờ gia tiên thì một mâm là đủ.
Không tự nặn bánh thì cúng thế nào
Mua bánh làm sẵn vẫn trọn ý. Sáng mùng 3 tháng 3 các chợ ở miền Bắc bày bánh trôi bánh chay khá nhiều. Bánh mua về nên chọn loại vỏ dẻo, không chua, nhân không chảy; bày ra đĩa sạch của nhà mình rồi mới đặt lên bàn thờ, không để nguyên hộp nhựa.
Kiểm vệ sinh trước khi dâng. Bánh bột nếp để lâu ngoài trời dễ lên men, có vị chua. Mua gần giờ cúng, để nơi mát, và nhìn kỹ: vỏ bánh khô cứng hay rỉ nước là bánh đã để lâu.
Một viên tượng trưng cũng được. Người ở xa, phòng trọ chật, có thể đặt một chén nhỏ vài viên bánh trôi cạnh nén hương. Ý của tết là nhớ đến ông bà bằng món bánh của ngày hôm đó, không nằm ở số lượng.
Con nhỏ cùng nặn là phần đáng giữ. Nếu có thời gian, nhiều nhà cho trẻ cùng vo viên bánh trôi. Đây là lúc dạy con biết tên tết, biết món, an toàn hơn để trẻ cầm nén hương. Nhân đường phên nóng chảy rất bỏng, nên người lớn làm phần luộc và vớt bánh.
Giữ bánh đẹp từ lúc luộc đến lúc hạ lễ
Bánh trôi trên bàn thờ hay gặp hai chuyện: viên bị bẹp, dính vào nhau thành mảng, hoặc nứt vỏ chảy đường ra đĩa. Phần lớn là do bày lúc bánh còn nóng. Cách nhiều bà nội trợ làm là vớt bánh ra thả vào bát nước nguội sạch vài phút cho se mặt, để ráo rồi mới xếp đĩa. Viên giữ tròn, mặt bóng, không dính tay.
Bột nếp nên là bột nếp ngon, nhào vừa đủ dẻo; bột khô quá thì vỏ nứt khi luộc, ướt quá thì viên bị sệ. Nhân đường phên cắt viên nhỏ bằng đầu ngón tay là vừa, to quá dễ thủng vỏ. Đây không phải chuyện lễ nghĩa mà là chuyện tay nghề, nhưng một đĩa bánh tròn đều thì người làm thấy yên lòng hơn khi đặt lên bàn thờ.
Với bánh chay, nước đường nên nấu sánh vừa, có vài lát gừng thái chỉ. Nước đường loãng quá sẽ tràn khi bê bát lên bàn thờ cao; sánh quá thì nguội lại đặc như mạch nha. Nhiều nhà chỉ chan nước vào bát cúng một lượng nhỏ, phần còn lại để riêng chan khi ăn.
Chia bánh sau lễ cho khỏi phí
Bánh trôi bánh chay làm cho cả nhà ăn, nên lượng vừa đủ là lượng mỗi người ăn được vài viên trong ngày. Nhiều gia đình nặn dư để biếu hàng xóm, người thân ở gần; đó là phần “chia lộc” giản dị và vui hơn để bánh nằm trong tủ lạnh mấy hôm.
Người lớn tuổi, người phải kiêng đường nên ăn ít; trẻ nhỏ ăn bánh nếp cần người lớn cắt nhỏ, ngồi ăn tại chỗ, vì viên nếp dẻo dễ hóc. Đây là lời nhắc nhỏ nhưng mỗi mùa bánh trôi vẫn có những chuyện đáng tiếc vì trẻ vừa chạy vừa ăn.
Bánh đã bày trên bàn thờ cả buổi sáng nên ăn trước, bánh còn trong nồi ăn sau. Nếu thấy làm quá nhiều, năm sau ghi lại lượng bột cho vừa: một nhà bốn người thường chỉ cần vài lạng bột nếp là đủ cả đĩa cúng lẫn phần ăn. Ghi chú nhỏ kiểu này giúp tết nhỏ không thành gánh nặng, và người đến lượt giữ lễ sau bạn cũng có sẵn kinh nghiệm để làm theo.
Hàn thực ở miền Trung, miền Nam và trong cộng đồng gốc Hoa
Tết Hàn thực được giữ rõ nhất ở đồng bằng Bắc Bộ: Hà Nội, Bắc Ninh, Hưng Yên, Ninh Bình, Hải Phòng. Vào miền Trung, nhiều gia đình ở Huế và các tỉnh lân cận vẫn biết ngày này, có nhà nấu chè, có nhà bỏ hẳn. Ở Nam Bộ, mùng 3 tháng 3 ít được coi là một tết; món tương tự là chè trôi nước thì người miền Nam ăn quanh năm và hay làm vào những dịp khác.
Trong cộng đồng gốc Hoa, kỳ lễ lớn của tháng Ba là Thanh minh với việc tảo mộ, còn tục Hàn thực ăn đồ nguội thì không phổ biến như ở các vùng gốc của nó. Vì thế người con dâu miền Nam về nhà chồng miền Bắc có thể lần đầu thấy mẹ chồng nặn bánh trôi vào ngày này, và ngược lại.
Không nếp nào là chuẩn duy nhất. Nhà hai miền có thể giữ nếp bên nội, hoặc làm chung một đĩa bánh trôi cho vui mà không cần coi đó là việc lễ nghĩa nặng nề. Điều nên tránh là chê nếp của bên kia “không biết lễ”: mỗi vùng giữ những tết gắn với đời sống của mình.
Những chỗ hay lúng túng khi cúng Hàn thực
Mấy câu hỏi gặp lại mỗi năm vào sáng mùng 3 tháng 3:
- Có cần cúng mặn không? Phần lớn nhà không. Hàn thực là tết của món chay ngọt; nhà nào quen dâng mâm cơm vào bữa trưa thì vẫn làm được, nhưng không phải lệ chung.
- Có cúng thần linh, thổ công không? Tuỳ nhà. Nhà có ban thần linh riêng thường đặt thêm một đĩa nhỏ; nhà chỉ có một bàn thờ thì đặt chung.
- Cúng giờ nào? Thường là buổi sáng, sau khi luộc bánh và để nguội. Không có giờ bắt buộc; người đi làm sớm có thể cúng từ tối hôm trước với bánh mua sẵn, hoặc cúng lúc về nhà.
- Trùng ngày giỗ thì sao? Nhiều nhà đặt thêm đĩa bánh trôi lên mâm giỗ, khấn gộp. Một mâm dùng cho hai việc là cách làm gọn được nhiều gia đình chấp nhận.
- Bánh trôi màu có được không? Bánh màu từ lá dứa, gấc, hoa đậu biếc ngày càng phổ biến. Nhiều nhà vẫn để đĩa trên bàn thờ là bánh trắng, phần màu để trẻ ăn; cũng có nhà bày cả hai. Nên tránh phẩm màu không rõ nguồn gốc.
Câu trả lời cuối cùng cho mọi chỗ lúng túng vẫn là nếp của chính nhà bạn. Hỏi bà, hỏi mẹ một lần, ghi lại, năm sau làm theo.
Câu hỏi thường gặp
Tết Hàn thực năm sau rơi vào ngày nào dương lịch?
Hàn thực luôn là mùng 3 tháng 3 âm lịch, còn ngày dương lịch đổi theo từng năm, thường rơi vào cuối tháng 3 đến khoảng giữa tháng 4. Cách chắc nhất là tra trên lịch vạn niên hoặc ứng dụng lịch có hiện ngày âm từ đầu năm.
Hàn thực và Thanh minh có phải cùng một ngày không?
Không. Hàn thực cố định vào mùng 3 tháng 3 âm lịch, còn Thanh minh là tiết khí rơi vào khoảng 4 hoặc 5 tháng 4 dương lịch. Có năm hai ngày rất gần nhau, có năm cách nhau gần hai tuần; mâm cúng cũng khác, một bên bánh trôi, một bên lễ ở mộ.
Bày bánh trôi số chẵn có sao không?
Không có quy định nào. Nhiều nhà bày số lẻ theo quan niệm số lẻ thuộc dương, nhưng cũng nhiều nhà bày đầy đĩa không đếm. Điều quan trọng là bánh sạch, đẹp, bày gọn gàng; số viên là chuyện nếp nhà, không phải lỗi phạm.
Có thể cúng bánh trôi vào hôm khác nếu bận không?
Có thể. Nhiều người đi làm cúng vào buổi tối mùng 3, hoặc sớm hơn một hôm với bánh mua sẵn. Tết nhỏ không ràng buộc giờ giấc chặt; điều nhiều nhà giữ là làm trong khoảng ngày đó và báo với tổ tiên bằng vài lời giản dị.
Bánh cúng xong để được bao lâu?
Bánh bột nếp nên ăn trong ngày. Nếu còn thừa, cất ngăn mát tủ lạnh và ăn trong một hai ngày, hấp hoặc luộc lại cho mềm. Bánh có mùi chua, vỏ nhớt hoặc mốc thì bỏ, không nên tiếc để ăn.
Nhà theo đạo khác có làm Tết Hàn thực không?
Hàn thực là phong tục dân gian nhiều hơn là nghi lễ của một tôn giáo, nên nhiều gia đình theo các đạo khác nhau vẫn làm bánh trôi để ăn vào ngày này mà không bày lên bàn thờ. Mỗi nhà tự chọn theo niềm tin của mình.