Đồ đựng mâm cúng phổ biến ở các gia đình Việt là mâm đồng (thường là đồng thau), mâm gỗ sơn son hoặc sơn mài, và ngày nay thêm khay sứ, khay gỗ mộc, khay inox. Không chất liệu nào là "đúng" duy nhất. Mâm đồng bền và trang trọng nhưng nặng, cần đánh bóng; mâm gỗ sơn ấm mắt nhưng sợ nước và nhiệt; khay sứ dễ lau, hợp căn hộ.
Bên cạnh mâm là bộ bát đĩa, đũa, chén rượu. Nhiều nhà giữ một bộ dành riêng cho việc cúng, cất kỹ, chỉ lấy ra vào ngày lễ. Bài này so sánh các chất liệu mâm, gợi ý chọn theo nhà ở và sức dùng, cách bảo quản từng loại, và những điều nên biết khi giữ bộ bát đĩa cúng. Nếu muốn mua thêm đồ thờ, bạn có thể xem thêm các mẫu có mô tả rõ chất liệu trên Vật Phẩm Phong Thủy.
So sánh các chất liệu mâm cúng hay gặp
Bảng dưới gom ưu, nhược và cách giữ của từng loại. Đặc tính có thể khác nhau tuỳ độ dày, lớp phủ và nơi làm.
| Chất liệu | Ưu điểm | Nhược điểm | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Đồng thau | Bền, nặng tay nên vững, trang trọng, dùng nhiều đời | Nặng, xỉn màu theo thời gian, cần đánh bóng; một số mâm có lớp phủ dễ trầy | Nhà có chỗ cất, quen giữ đồ đồng |
| Gỗ sơn son, sơn mài | Ấm mắt, nhẹ hơn đồng, hợp không gian gỗ | Sợ nước ngâm, sợ bát nóng đặt trực tiếp, sơn có thể bong | Mâm khô: quả, xôi, bánh; nhà ít ẩm |
| Gỗ mộc, gỗ phủ dầu | Mộc mạc, nhẹ, dễ tìm | Hút nước, dễ ám mùi, dễ mốc mùa nồm | Khay nhỏ ngày rằm, mùng một |
| Sứ, gốm men | Dễ lau rửa, không ám mùi, màu sáng | Dễ vỡ, nặng nếu to | Căn hộ, mâm nhỏ, mâm chay |
| Inox | Nhẹ, bền, rẻ, rửa nhanh | Kém trang trọng với nhiều người lớn, nóng tay khi đựng đồ nóng | Bưng bê, mâm ngoài trời, dùng tạm |
Không cần sắm đủ các loại. Một chiếc mâm chính dùng cho ngày giỗ, Tết, cộng một khay nhỏ cho ngày rằm là đủ với phần lớn gia đình.
Mâm đồng: bền, trang trọng nhưng cần chăm
Mâm đồng là món đồ nhiều gia đình miền Bắc truyền qua mấy đời, gắn với hình ảnh mâm cỗ ngày giỗ. Đồng thau là hợp kim của đồng và kẽm, có màu vàng, nặng tay nên đặt lên bàn rất vững, ít trượt. Nhược điểm là để lâu ngoài không khí sẽ xỉn và có thể có vệt xanh ở chỗ ẩm. Vì thế nhiều nhà đánh bóng mâm đồng mỗi năm một lần vào dịp cuối năm.
Đánh mâm đồng tại nhà thường dùng các cách nhẹ: lau bằng khăn mềm với nước ấm pha chút xà phòng, rồi đánh bằng hỗn hợp chanh hoặc giấm với muối, hoặc dùng loại kem đánh đồng bán sẵn theo đúng hướng dẫn trên bao bì. Sau khi đánh, rửa sạch, lau thật khô. Nếu mâm có lớp sơn phủ bóng của nhà sản xuất, đừng chà bằng vật nhám vì sẽ làm bong lớp phủ, mâm xỉn loang lổ hơn.
Về an toàn thực phẩm, khi bày mâm cúng, đồ ăn thường nằm trong bát đĩa đặt lên mâm, không đặt trực tiếp lên mặt đồng. Đây là cách tốt nên giữ: đồ chua như nộm, dưa, nước chấm có giấm không nên tiếp xúc lâu với mặt đồng trần, vì axit có thể làm đồng bị ăn mòn và đổi màu. Lót lá chuối hoặc giấy lót sạch dưới các đĩa cũng giúp mâm khỏi trầy.
Mâm đồng to và nặng, bưng qua cầu thang cần hai người hoặc chia khay. Cất mâm ở nơi khô, bọc vải mềm, dựng đứng hoặc đặt nằm trên kệ, không chồng vật nặng lên trên.
Mâm gỗ sơn son, sơn mài và khay gỗ mộc
Mâm gỗ sơn son, sơn mài có màu đỏ, đen hoặc cánh gián, rất hợp với không gian bàn thờ gỗ. Lớp sơn truyền thống đẹp nhưng không ưa nước nóng và độ ẩm cao. Đặt bát canh nóng hoặc nồi cơm trực tiếp lên mặt mâm sơn có thể để lại vết mờ trắng do hơi nước; ngâm mâm trong chậu rửa có thể làm sơn phồng, bong.
Cách giữ mâm gỗ sơn: luôn đặt bát nóng trên đĩa lót hoặc miếng lót; lau mâm bằng khăn ẩm vắt kỹ rồi lau khô ngay, không ngâm, không cho vào máy rửa bát; tránh để dưới nắng gắt hay gần bếp; mùa nồm thì cất trong túi vải ở chỗ thoáng, thỉnh thoảng mang ra lau khô. Vết dầu mỡ nhẹ lau bằng nước ấm pha chút nước rửa chén loãng, rồi lau lại bằng khăn sạch.
Khay gỗ mộc hoặc gỗ chỉ phủ dầu nhẹ nhàng, mộc mạc, giá dễ chịu, hợp với mâm ngày rằm, mùng một hoặc mâm chay. Gỗ mộc hút nước nên dễ ám mùi nước mắm, mùi hành; mùa ẩm dễ mốc. Nhiều nhà chỉ dùng khay gỗ mộc cho đồ khô như hoa quả, xôi, bánh, còn món có nước để trong bát sứ.
Khi chọn mâm gỗ, nên để ý cạnh mâm nhẵn, không dằm; đáy mâm phẳng, đặt lên bàn không bập bênh; lớp sơn đều, không có chỗ rộp. Mâm quá mỏng nhẹ dễ cong vênh sau vài mùa ẩm.
Khay sứ, inox và đồ dùng tạm
Khay sứ, gốm men. Khay sứ trắng hoặc men màu dễ lau, không ám mùi, rất hợp với căn hộ và mâm chay. Điểm yếu là dễ vỡ, nên chọn khay dày, đáy có gờ để khỏi trượt.
Khay inox. Nhẹ, bền, rửa nhanh, hợp khi phải bưng xa, mang ra mộ hay bày ngoài trời. Nhiều người lớn thấy inox kém trang trọng; có thể lót khăn hoặc lá chuối cho mâm ấm mắt hơn.
Khay nhựa, hộp xốp. Mâm mua sẵn hay giao trong khay nhựa, hộp xốp. Nhiều gia đình bày lại ra đĩa, mâm nhà mình trước khi đặt lên bàn thờ cho tươm tất; đồ nóng cũng không nên để lâu trong hộp xốp.
Mâm dùng chung với mâm cơm. Không có mâm riêng thì dùng mâm cơm hằng ngày, rửa sạch, lau khô. Điều quan trọng là sạch và lành lặn.
Đồ sứt mẻ. Nhiều nhà không dùng bát đĩa sứt mẻ, rạn nứt để cúng; ngoài lý do trang trọng, đồ nứt cũng khó rửa sạch và dễ vỡ khi đựng đồ nóng.
Lót mâm: lá chuối, giấy lót hay khăn
Nhiều nhà lót một lớp dưới các đĩa trước khi bày mâm. Lá chuối là lựa chọn quen thuộc ở nông thôn: xanh, sạch nếu rửa kỹ và lau khô, giữ cho mặt mâm khỏi trầy và khỏi dính mỡ. Lá chuối nên cắt vừa lòng mâm, hơ nhẹ qua lửa hoặc nước nóng cho mềm, lau khô trước khi trải. Lá còn ướt dễ đọng nước dưới đĩa, làm mâm gỗ bị ẩm.
Giấy lót thực phẩm hoặc giấy nến cắt tròn là cách tiện cho căn hộ: sạch, dễ thay, sau lễ bỏ đi là xong. Không nên lót bằng giấy báo, giấy in vì mực in có thể dính sang đồ ăn và trông thiếu trang trọng.
Khăn vải trải mâm hợp với mâm đồng to hoặc mâm đặt ngoài trời, vì khăn giữ đĩa ít trượt. Khăn nên là vải cotton dễ giặt, màu trơn, kích thước vừa lòng mâm, không thả dài ra ngoài vì dễ vướng tay khi bưng và gần nến.
Lót hay không lót là tuỳ nếp nhà. Điều nhiều người lớn để ý là lớp lót phải sạch và mới cho mỗi lần cúng, không dùng lại tấm lá, tấm giấy đã thấm mỡ từ lần trước.
Bộ bát đĩa, đũa và chén rượu dành riêng cho việc cúng
Giữ một bộ bát đĩa riêng cho việc cúng là thói quen của nhiều gia đình: vài cái bát cơm, bát canh, đĩa xôi, đĩa gà, đĩa quả, vài đôi đũa, mấy chén rượu nhỏ. Bộ này chỉ lấy ra vào ngày lễ, rửa sạch, lau khô, cất trong tủ hoặc hộp kín. Lý do là để đồ cúng luôn sạch, lành lặn, đồng bộ, không bị lẫn với bát đĩa dùng hằng ngày đã sứt hay ám mùi.
Bộ bát đĩa cúng không cần đắt tiền. Chọn kiểu đơn giản, màu trắng hoặc men lam, cùng một bộ để mâm trông đều; số lượng vừa đủ cho mâm lớn nhất trong năm của nhà mình, thường là ngày giỗ hoặc Tết. Nếu có mâm chay, nhiều nhà giữ thêm một bộ nhỏ chỉ đựng đồ chay.
Đũa cúng hay dùng đũa tre hoặc đũa gỗ sạch, cùng kiểu. Đũa tre lâu ngày dễ mốc, nên thay mới khi thấy đổi màu đầu đũa. Chén rượu nhỏ bằng sứ hoặc đồng, rửa và lau khô ngay sau lễ để không đọng mùi rượu.
Trước mỗi dịp lớn, kiểm lại bộ đồ từ vài ngày trước: đếm đủ số, thay cái sứt mẻ, rửa lại cho hết bụi. Việc này nhỏ nhưng giúp ngày lễ khỏi cuống tay.
Chuẩn bị đồ đựng trước ngày lễ
Một danh sách kiểm nhanh giúp bạn không thiếu đồ đựng vào phút chót.
- Lấy mâm, khay ra kiểm từ hai ba ngày trước: mâm đồng có cần đánh không, mâm gỗ có chỗ bong sơn không.
- Đếm bát, đĩa, đũa, chén rượu theo số món và số bát cơm nhà mình định bày.
- Rửa lại toàn bộ, tráng nước sôi, úp cho ráo rồi lau khô.
- Chuẩn bị miếng lót nồi, đĩa lót cho bát nóng nếu dùng mâm gỗ.
- Chuẩn bị giấy lót hoặc lá chuối sạch nếu nhà quen lót mâm.
- Để riêng lồng bàn hoặc khăn sạch đậy mâm trong lúc chờ giờ cúng.
- Sau lễ, rửa đồ cúng ngay trong ngày, lau khô, cất về chỗ cũ.
Nếu cần sắm mới, hãy mua vừa đủ cho nhu cầu thật của nhà mình. Một bộ bát đĩa trắng đơn giản cất kỹ dùng được nhiều năm, không cần chạy theo mẫu mã.
Với đồ đồng, đồ gỗ sơn cũ của ông bà để lại, nhiều gia đình coi đó là kỷ vật hơn là đồ dùng. Nếu mâm đã cong, sơn đã bong nhiều, có thể giữ lại để trưng hoặc cất, và dùng một chiếc mâm mới cho việc bày cỗ thường năm. Như vậy đồ cũ được giữ gìn, còn mâm cúng vẫn vững và sạch.
Câu hỏi thường gặp
Mâm cúng có bắt buộc phải là mâm đồng không?
Không bắt buộc. Mâm đồng là đồ truyền thống của nhiều nhà, nhưng mâm gỗ, khay sứ, kể cả mâm cơm hằng ngày đã rửa sạch đều dùng được. Quan trọng là sạch, lành lặn và đặt ngay ngắn trên bàn.
Đánh mâm đồng tại nhà bằng gì?
Nhiều nhà lau bằng nước ấm pha xà phòng rồi đánh bằng chanh hoặc giấm với muối, hoặc dùng kem đánh đồng theo hướng dẫn trên bao bì. Rửa sạch, lau khô ngay. Mâm có lớp phủ bóng thì không chà bằng vật nhám.
Có nên đặt bát canh nóng trực tiếp lên mâm gỗ sơn?
Không nên. Hơi nóng và nước dễ để lại vết mờ trắng hoặc làm phồng lớp sơn. Hãy đặt bát nóng trên đĩa lót hoặc miếng lót, lau mâm bằng khăn vắt kỹ và lau khô ngay sau lễ.
Có cần bộ bát đĩa riêng để cúng không?
Không bắt buộc, nhưng nhiều gia đình giữ một bộ riêng để đồ cúng luôn sạch, lành lặn và đồng bộ. Một bộ trắng đơn giản, đủ cho mâm lớn nhất trong năm của nhà mình là vừa.
Đồ ăn chua có đặt trực tiếp lên mâm đồng được không?
Nên tránh. Đồ chua như nộm, dưa, nước chấm có giấm tiếp xúc lâu với mặt đồng trần có thể làm đồng bị ăn mòn, đổi màu. Hãy đựng trong bát đĩa sứ rồi mới đặt lên mâm.
Bát đĩa sứt mẻ có dùng để cúng được không?
Nhiều nhà không dùng, vừa vì muốn mâm trang trọng, vừa vì đồ sứt, rạn khó rửa sạch và dễ vỡ khi đựng đồ nóng. Nếu buộc phải dùng tạm, đặt chỗ sứt quay vào trong và thay mới khi có dịp.