Mâm cúng ngoài trời là mâm đặt ở sân, trước cửa nhà, sân thượng hay ban công thoáng, dùng cho những lễ mà theo tập quán phải cúng ở ngoài: lễ giao thừa ngoài trời, cúng chúng sinh rằm tháng Bảy, lễ ở mộ dịp Thanh minh, bàn thiên ở nhiều nhà Nam Bộ. Mỗi lễ có lệ vật riêng, nhưng cách bày một mâm ngoài trời cho chắc chắn, sạch và an toàn thì có những nguyên tắc chung.
Bài này không đi vào từng lễ, vì mỗi dịp có bài riêng, mà gom những việc lặp lại lần nào cũng cần: chọn chỗ, kê bàn, hướng mâm, che gió cho hương nến, giữ đồ ăn khỏi bụi và côn trùng, và đặc biệt là an toàn lửa khi nhà ở phố đông hay chung cư. Mục đích là để buổi lễ yên ổn, không phiền hàng xóm, không để lại tàn lửa hay rác sau đó.
Những lễ hay cúng ngoài trời và vì sao
Theo cách hiểu dân gian, có những lễ dành cho các đối tượng không ở trong nhà: các vị thần linh được tiễn và đón lúc giao thừa, những vong linh không nơi nương tựa trong lễ cúng chúng sinh, trời đất trong bàn thiên của người Nam Bộ, ông bà đang yên nghỉ ngoài nghĩa trang dịp Thanh minh. Vì đối tượng ở ngoài nên mâm cũng đặt ra ngoài, thay vì trên ban thờ trong nhà.
Ngoài ra, ở một số làng quê, lễ cúng gắn với mùa vụ như lễ xuống đồng, cúng cơm mới hay cúng đất đai cũng được làm ở sân, ngoài ruộng hoặc đầu ngõ. Đó là phần lễ của xóm làng, có lệ riêng của từng nơi. Ở thành phố, lễ ngoài trời chủ yếu là giao thừa và rằm tháng Bảy.
Cúng ngoài trời đặt ra những vấn đề mà mâm trong nhà không có: gió, mưa, bụi, nắng, côn trùng, chó mèo, người qua đường, và nguy cơ cháy khi hương nến đặt gần cây khô, mái tôn, dây điện. Nắm vài nguyên tắc dưới đây giúp bạn chuẩn bị gọn mà vẫn đủ ý.
Mỗi nhà có cách hiểu riêng về đối tượng và ý nghĩa của từng lễ. Bài chỉ nêu cách hiểu phổ biến để giải thích vì sao mâm được đặt ở ngoài; phần lễ vật và lời khấn của từng dịp, bạn theo nếp nhà và các bài riêng cho dịp đó.
Chọn chỗ đặt mâm
Mặt đất bằng, khô. Sân lát gạch hoặc nền xi măng là tốt nhất. Tránh chỗ đất lún, sỏi lỏng, mép rãnh nước, chỗ hay đọng nước mưa. Nếu phải đặt trên cỏ, kê tấm ván hoặc khay lớn dưới chân bàn cho vững.
Xa vật dễ cháy. Cách xa đống lá khô, rơm rạ, can xăng, bình gas, xe máy vừa tắt máy, rèm cửa bay ra ngoài, dây điện trần. Ngọn nến ngoài trời dễ bị gió quật nghiêng, nên khoảng trống xung quanh càng rộng càng yên tâm.
Không chắn lối đi. Trước cửa nhà phố, vỉa hè là lối đi chung. Kê bàn sát tường nhà mình, chừa lối cho người đi bộ, không lấn ra lòng đường. Lễ xong dọn ngay để trả lại vỉa hè.
Có chỗ cho người đứng khấn. Phía trước mâm cần một khoảng đủ cho một hai người đứng hoặc quỳ, không phải đứng trên rãnh hay bậc thềm chênh vênh.
Ánh sáng. Lễ giao thừa, cúng chúng sinh hay làm lúc chiều tối. Bật đèn sân hoặc dùng đèn điện để người làm lễ nhìn rõ, tránh vấp và va đổ mâm trong bóng tối.
Kê bàn, hướng mâm và che gió
Ở ngoài trời, mâm nên đặt trên một chiếc bàn chắc chân, cao ngang bụng, phủ khăn sạch có kẹp hoặc chặn bốn góc để gió không lật khăn. Bàn gấp nhẹ dễ bị đổ khi gió mạnh; nếu chỉ có loại đó, đặt thêm vật nặng ở chân bàn hoặc chọn chỗ có tường chắn một phía. Có nhà đặt mâm trên ghế đẩu hoặc trên chiếu dưới đất; cách đó vẫn được, chỉ cần chú ý trẻ nhỏ và vật nuôi.
Về hướng, theo tập quán phổ biến, mâm giao thừa ngoài trời thường bày ở sân hoặc trước cửa, người khấn quay mặt ra phía ngoài, lưng hướng vào nhà; mâm cúng chúng sinh bày trước cửa hoặc ngoài ngõ. Hướng cụ thể mỗi nhà một lệ, bạn theo cách người lớn trong nhà vẫn làm, không cần xem la bàn.
Gió là trở ngại lớn nhất. Hương ngoài trời cháy nhanh gấp mấy lần trong nhà, tàn bay tứ tung; nến dễ tắt hoặc chảy lệch. Cách che gió đơn giản: đặt mâm ở góc có tường chắn hướng gió chính, dùng nến có cốc thuỷ tinh hoặc đèn lồng chụp kính, cắm hương vào bát hương có cát đầy để hương đứng vững. Không che bằng bìa giấy, ô dù vải hay ni lông sát ngọn lửa.
Trời mưa thì nhiều nhà bày dưới mái hiên, sát cửa. Đó là cách được chấp nhận rộng rãi; ý của lễ ngoài trời là hướng ra ngoài, không bắt buộc phải đứng dưới mưa.
Mâm ngoài trời theo nơi ở
Mỗi kiểu nhà có điều kiện khác nhau. Bảng dưới gợi ý chỗ đặt và lưu ý riêng cho từng kiểu.
| Nơi ở | Chỗ hay đặt | Lưu ý riêng |
|---|---|---|
| Nhà có sân | Giữa sân hoặc trước hiên | Xa cây khô, đống củi; dọn lá rụng quanh chỗ đặt |
| Nhà phố mặt đường | Sát tường trước cửa, trên vỉa hè nhà mình | Không lấn lối đi; dọn ngay sau lễ; cẩn thận xe qua lại |
| Nhà có sân thượng | Giữa sân thượng, tránh chân bồn nước, giàn phơi | Gió mạnh hơn dưới đất; chặn khăn, dùng đèn chụp kính |
| Căn hộ có ban công mở | Sát cửa ban công, mặt sàn khô | Không đốt vàng mã; không để hương rơi xuống tầng dưới; xem nội quy toà nhà |
| Căn hộ ban công kín, không ban công | Đặt mâm sát cửa chính hoặc cửa sổ mở, hướng ra ngoài | Không mang mâm ra hành lang chung, lối thoát hiểm; dùng đèn điện thay nến |
Nhiều chung cư có quy định riêng về hương khói và đốt vàng mã, có nơi bố trí khu hoá vàng chung ở dưới sân. Hỏi ban quản lý trước dịp lễ là cách tránh phiền hàng xóm và rủi ro cháy.
Nếu không có chỗ nào thật sự ngoài trời, nhiều gia đình chọn cúng một mâm nhỏ tượng trưng sát cửa, hương ít khói, không nến. Ý hướng ra ngoài vẫn được giữ, còn sự an toàn của cả toà nhà thì không bị đánh đổi.
Những thứ nên mang ra cùng mâm
Mâm trong nhà có sẵn mọi thứ trong tầm tay; mâm ngoài trời thì thiếu gì phải chạy vào lấy giữa lúc khấn. Danh sách chung dưới đây áp cho hầu hết các lễ ngoài trời, bạn thêm bớt theo dịp.
- Bàn hoặc ghế kê: chắc chân, kèm khăn trải và kẹp hoặc vật chặn góc khăn.
- Bát hương tạm: bát có cát hoặc gạo đầy để cắm hương cho vững; có nhà dùng ống tre, hộp thiếc.
- Nến có chụp hoặc đèn điện: nến cốc thuỷ tinh, đèn lồng chụp kính, hoặc đèn pin đặt đứng.
- Bật lửa cán dài: để châm hương mà không phải cúi sát ngọn nến.
- Lồng bàn hoặc màng bọc: đậy mâm trong lúc chờ giờ; khăn sạch để lau tay, lau mâm.
- Xô nước hoặc bình chữa cháy mini: đặt sẵn cạnh chỗ cúng, nhất là khi có hoá vàng.
- Túi đựng rác và thùng kim loại: gom giấy lót, vỏ quả, tro sau lễ.
Gom tất cả vào một thùng hoặc giỏ riêng, cất từ năm trước sang năm sau, thì mỗi lần cúng ngoài trời chỉ cần xách ra, không phải lục tìm.
Giữ đồ ăn sạch khi cúng ngoài trời
Mâm ngoài trời phơi trước bụi, côn trùng và nắng gió, nên đồ ăn xuống cấp nhanh hơn trong nhà. Một vài thói quen nhỏ giúp đồ cúng vẫn ăn được sau lễ: bày món sau cùng, ngay trước giờ khấn; dùng đĩa có nắp hoặc lồng bàn đậy cho tới lúc thắp hương; món nước như cháo, canh múc vừa và đậy nắp.
Mùa hè miền Nam và miền Trung, đồ ăn để ngoài trời nắng vài tiếng rất dễ ôi. Nếu lễ kéo dài, chỉ bày món khô, món ít hỏng như xôi, bánh, hoa quả nguyên vỏ; món mặn có nước hoặc món sống, tái thì tránh đưa ra ngoài trời lâu. Đồ dùng để cúng chúng sinh như cháo, bỏng, gạo muối thường không dành để cả nhà ăn; theo tập quán, nhiều nơi rải gạo muối ra ngoài sau lễ, phần cháo có thể đổ gọn chỗ sạch, tránh để thức ăn thừa thành ổ ruồi kiến.
Chó mèo, chim và chuột là vị khách không mời của mâm ngoài trời. Có người trông mâm suốt buổi lễ, đặt bàn đủ cao, và không bày cá, thịt sống là cách đơn giản để mâm không bị vật nuôi xông vào. Sau lễ, mang đồ ăn vào nhà hoặc tủ lạnh ngay.
Đồ dùng như bát đĩa, chén rượu mang ra ngoài trời nên rửa lại trước khi cất. Khăn trải bàn ngoài trời giặt riêng vì hay dính bụi, sáp nến và tàn hương.
An toàn lửa và dọn dẹp sau lễ
Phần lớn sự cố ngày lễ đến từ hương, nến và việc hoá vàng ngoài trời. Các bước dưới giúp bạn kết thúc buổi lễ an toàn.
- Chuẩn bị sẵn một xô nước hoặc bình chữa cháy mini gần chỗ cúng trước khi thắp nến.
- Thắp hương bằng bật lửa có cán dài hoặc đèn cồn đặt vững, không châm từ ngọn nến đang đặt trên mâm.
- Không để hương, nến cháy mà không có người trông, nhất là khi gió to hoặc có trẻ nhỏ chơi quanh sân.
- Nếu hoá vàng, đốt trong thùng kim loại có nắp lưới, đặt trên nền gạch, xa nhà và xe; đốt từng ít một, chờ tàn hẳn rồi dội nước.
- Không hoá vàng trên ban công, hành lang chung cư, trong phòng kín hoặc gần mái che.
- Lễ xong, dập hẳn nến, gom chân hương còn đỏ vào bát cát, dọn bàn, lau sạch chỗ đặt mâm.
- Kiểm lại một lần sau mười lăm, hai mươi phút xem tàn hương, tro giấy đã nguội hẳn chưa.
Vàng mã, nếu nhà dùng, nên vừa đủ và hoá an toàn; nhiều gia đình nay đã giảm hoặc bỏ hẳn để đỡ khói và rủi ro. Đó là lựa chọn của từng nhà, không ai nên ép người khác đốt nhiều hay ít.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ở chung cư thì cúng ngoài trời thế nào?
Nhiều gia đình đặt mâm sát cửa ban công mở hoặc sát cửa chính, hướng ra ngoài. Không mang mâm ra hành lang chung, không đốt vàng mã trên ban công. Nên hỏi ban quản lý về khu hoá vàng chung nếu có.
Trời mưa có cần bày mâm ngoài sân không?
Không cần đứng dưới mưa. Nhiều nhà bày dưới mái hiên, sát cửa, vẫn hướng ra ngoài. Ý của lễ là hướng ra ngoài, không bắt buộc mâm phải ở chỗ hở trời khi thời tiết xấu.
Làm sao giữ hương nến không tắt khi cúng ngoài trời?
Chọn góc có tường chắn gió, dùng nến có cốc thuỷ tinh hoặc đèn lồng chụp kính, cắm hương vào bát có cát đầy cho vững. Không che bằng bìa giấy, ô vải hay ni lông sát ngọn lửa vì dễ cháy.
Đồ cúng ngoài trời có nên ăn không?
Phần mâm gia tiên hay mâm giao thừa ăn được nếu bày sau cùng, đậy kỹ và mang vào nhà ngay sau lễ. Đồ để ngoài nắng nóng lâu, có mùi lạ hoặc bị côn trùng bâu thì nên bỏ để giữ an toàn.
Có được đặt mâm cúng trên vỉa hè không?
Nhiều nhà phố vẫn đặt bàn sát tường trước cửa nhà mình. Nên chừa lối cho người đi bộ, không lấn ra lòng đường, giữ an toàn lửa và dọn sạch ngay sau lễ để trả lại vỉa hè.
Có bắt buộc hoá vàng sau khi cúng ngoài trời không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình đã giảm hoặc bỏ vàng mã. Nếu nhà vẫn dùng, hãy đốt vừa đủ trong thùng kim loại, xa nhà và xe, có xô nước bên cạnh, chờ tro nguội hẳn rồi mới dọn.